تفسیر غزل شماره ۶۷۴ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۷۴ مولانا، غزلی پر از غرور و اطمینان عارفانه در برابر غم و اندوه است. مولانا در این غزل، بر قدرت عشق در دفع غم، برتری عاشق بر تمامی مصائب، و بی‌ارزش بودن غم در برابر دیده‌ی بصیر عاشق تأکید می‌کند. این غزل سراسر تجلیل از مقام عاشقی است که از هرگونه غم و تعلق رهاست.

گریز غم از عاشق

مولانا غزل را با بیان قدرت عاشق در دفع غم آغاز می‌کند:

چنان کز غم دل دانا گریزد دو چندان غم ز پیش ما گریزد

«همان‌طور که دل شخص دانا از غم فرار می‌کند،» «دو برابر آن غم از پیش ما (عاشقان) فرار می‌کند.» این بیت به قدرت فزاینده‌ی عاشق در دور کردن غم از خود، حتی بیشتر از دانایان، اشاره دارد.

مگر ما شحنه‌ایم و غم چو دزدست چو ما را دید جا از جا گریزد

«گویی ما (عاشقان) نگهبان (شحنه) هستیم و غم مانند دزد است؛» «همین که ما را دید، از سر جای خود (ترسان) فرار می‌کند.» این بیت با تمثیلی زیبا، مقام اقتدار عاشق بر غم را نشان می‌دهد.

بغرد شیر عشق و گله غم چو صید از شیر در صحرا گریزد

«(در دل ما) شیر عشق غرش می‌کند، و گله‌ی غم (مجموعه‌ی غم‌ها)» «همچون صید (شکار) از برابر شیر در صحرا فرار می‌کند.» این بیت به غلبه‌ی مطلق عشق بر تمامی غم‌ها اشاره دارد؛ عشق مانند شیر قدرتمندی است که هر غمی را از میدان به در می‌کند.

بینش عاشق و بی‌بهایی غم

مولانا به نقش بینایی و آگاهی عاشق در دفع غم اشاره می‌کند:

ز نابینا برهنه غم ندارد ز پیش دیده بینا گریزد

«(غم) از شخص نابینا (که حقیقت را نمی‌بیند و از غم خود بی‌خبر است) هیچ واهمه‌ای (یا حرمتی) ندارد،» «اما از پیش دیده‌ی بینا (عاشق آگاه) فرار می‌کند.» این بیت به قدرت بصیرت و آگاهی عاشق در بی‌ارزش کردن و دفع غم تأکید دارد؛ غم در برابر کسی که به حقیقت آگاه نیست، قدرتمند است، اما در برابر دیده‌ی عارف، بی‌ارزش می‌شود.

مرا سوداست تا غم را ببینم ولیکن غم از این سودا گریزد

«من آرزو و سودای (شوق) آن را دارم که (رو در رو) غم را ببینم،» «اما غم از این آرزو و شور (این اشتیاق به مواجهه با حقیقت) فرار می‌کند.» این بیت به جسارت و بی‌باکی عاشق در مواجهه با غم و در عین حال، فرار غم از این جسارت و عدم توانایی آن در رویارویی با عاشق اشاره دارد.

برتری عاشق و بی‌اعتباری اضداد

مولانا به مقام والای عاشق و بی‌اثر شدن اضداد در برابر او اشاره می‌کند:

همه عالم به دست غم زبونند چو او بیند مرا تنها گریزد

«تمام عالم (مردم دنیا) به دست غم اسیر و بیچاره (زبون) هستند،» «اما هنگامی که (غم) مرا (عاشق را) می‌بیند، تنها فرار می‌کند (و یارای مقابله ندارد).» این بیت به مقام استثنایی عاشق در برابر غم و عدم تأثیر آن بر وجود او تأکید می‌کند.

اگر بالا روم پستی گریزد وگر پستی روم بالا گریزد

«اگر (از نظر معنوی) به بالا (مقام‌های عالی) بروم، پستی و فرومایگی (که نماد غم است) از من فرار می‌کند،» «و اگر (برای فروتنی) به پستی (مقام پایین) بروم، بالا (غرور و تعلقات) از من فرار می‌کند.» این بیت به بی‌اعتباری و عدم تأثیر اضداد بر عاشق حقیقی اشاره دارد؛ او چنان از قید دوگانگی‌ها رهاست که در هر حالتی، طرف مقابل از او می‌گریزد و نمی‌تواند بر او تأثیر بگذارد.

سکوت و ناتوانی غم

مولانا در پایان غزل، به قدرت سکوت عاشق و ناتوانی غم در برابر آن اشاره می‌کند:

خمش باشم بود کاین غم درافتد غلط خود غم ز ناگویا گریزد

«خاموش باشم، شاید این غم (مانند پرنده‌ای) به دام بیفتد؛» «(اما) اشتباه است! خود غم از شخص ناگویا (کسی که سکوت کرده و در دریای معرفت غرق است) فرار می‌کند.» این بیت به نیروی سکوت و معرفت باطنی عاشق در دفع غم اشاره دارد. سکوت عاشق نه از ناتوانی، بلکه از پر بودن او از معرفت است، و غم یارای مواجهه با چنین سکوتی را ندارد.

نکات مهم

• غلبه‌ی مطلق بر غم: عاشق حقیقی آنقدر قدرتمند است که غم از او فرار می‌کند و نمی‌تواند بر او چیره شود.
• عشق، شیر قدرتمند: عشق مانند شیر است که تمام غم‌ها را مانند صید در برابر خود می‌رماند.
• بصیرت و آگاهی: دیده‌ی بینا و آگاه عاشق، غم را بی‌اثر کرده و آن را از خود دور می‌کند.
• فراز و فرود بی‌تأثیر: عاشق چنان از قید اضداد رهاست که در هر مقامی، دوگانگی‌ها بر او تأثیری ندارند.
• قدرت سکوت: سکوت عاشق نه از ناتوانی، بلکه از پر بودن او از معرفت است و غم یارای مقابله با آن را ندارد.