تفسیر غزل شماره ۶۵۰ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۵۰ مولانا، غزلی پر از رمز و راز و اشاره به تجلیات مداوم و متنوع حقیقت الهی است. مولانا در این غزل، بر ثبات ذات معشوق در ورای تغییرات ظاهری، ابطال مفهوم تناسخ در مقابل وحدت وجود، و ظهور دائمی شمس تبریزی به عنوان نور حقیقت تأکید می‌کند. او خواننده را به دیدن ورای ظواهر و رسیدن به معرفت شهودی دعوت می‌کند.

ثبات حقیقت در تغییر ظواهر

مولانا غزل را با تأکید بر ثبات معشوق در پس تغییر شکل و ظاهر آغاز می‌کند:

آن سرخ قبایی که چو مه پار برآمد امسال در این خرقه زنگار برآمد

«آن معشوق که سال گذشته با قبای سرخ (نماد عشق و شور) مانند ماه ظاهر شد،» «امسال در این جامه‌ی غبارآلود و کهنه (خرقه زنگار، یعنی در شکلی متفاوت و شاید ناآشنا) ظاهر شده است.» این بیت به تغییر تجلیات ظاهری معشوق در زمان‌های مختلف اشاره دارد، در حالی که اصل و حقیقت او ثابت و یکسان است.

آن ترک که آن سال به یغماش بدیدی آنست که امسال عرب وار برآمد

«آن ترک (معشوق زیبارو و دلربا) را که سال گذشته به صورت تاراج‌گر دل‌ها (به یغما) می‌دیدی،» «همان است که امسال به شیوه‌ی عرب‌ها (با هیبت و وقار و شاید در کسوت شریعت یا با شکوهی متفاوت) ظاهر شده است.» این بیت نیز بر تغییر لباس و ظاهر معشوق، در حالی که ذات او یکسان است، تأکید دارد.

آن یار همانست اگر جامه دگر شد آن جامه بدل کرد و دگربار برآمد

«آن یار (حقیقت الهی) همان است، حتی اگر جامه‌اش (تجلی ظاهری‌اش) عوض شده باشد.» «او آن جامه را از تن بیرون کرد و بار دیگر (در جامه‌ای جدید و تجلی‌ای تازه) ظاهر شد.» این بیت به تغییرات پیوسته‌ی ظواهر و تجلیات حقیقت، اما پایداری خود حقیقت، اشاره می‌کند.

آن باده همانست اگر شیشه بدل شد بنگر که چه خوش بر سر خمار برآمد

«آن باده (شراب عشق و معرفت الهی) همان است، حتی اگر ظرفش (شیشه، یعنی مظهر یا شخص تجلی) عوض شده باشد.» «بنگر که چه زیبا و دلنشین، بر (درد) خمار (ناشی از نبودش یا شوق به او) غلبه کرد و ظاهر شد.» این بیت به ثبات ماهیت شراب معرفت در پس تغییرات ظروف (اشخاص، زمان‌ها و مکان‌های تجلی) و تأثیر شفابخش آن بر تشنگان اشاره دارد.

بیداری معنوی و تجلی ازلی

مولانا به بیداری معنوی و ظهور حقیقت از روزنه‌ی اسرار می‌پردازد:

شب رفت حریفان صبوحی به کجایید کان مشعله از روزن اسرار برآمد

«شب (تاریکی غفلت) به پایان رسید؛ ای رندان صبوحی (باده‌نوشان صبحگاهی و طالبان بیداری)، کجایید؟» «زیرا آن مشعل (نور هدایت و حقیقت) از روزنه‌ی اسرار (عالم غیب) ظاهر شد (و نورافشانی کرد).» این بیت به پایان یافتن دوران غفلت و آشکار شدن نور حقیقت از عالم غیب و فراخوان عاشقان به بیداری اشاره دارد.

تجلی در صورت‌های مختلف و اشاره به شمس

مولانا به تجلی حقیقت در اشکال گوناگون و نهایتاً به شمس تبریزی می‌پردازد:

رومی پنهان گشت چو دوران حبش دید امروز در این لشکر جرار برآمد

«(حقیقت) که به صورت رومی (جلوه‌ای از جمال یا کمال و نورانیت) پنهان گشت، چون دوران حَبَش (جلوه‌ای دیگر که شاید کمتر آشنا یا دارای جلوه جلال بود) را مشاهده کرد،» «امروز در این لشکر انبوه و قدرتمند (جرار) ظاهر شد.» این بیت می‌تواند کنایه از ظهور حقیقت در تجلیات و صورت‌های مختلف باشد؛ گاه در جمال و گاه در جلال، یا در افراد و زمان‌های متفاوت.

شمس الحق تبریز رسیدست بگویید کز چرخ صفا آن مه انوار برآمد

«بگویید که شمس‌الحق تبریزی (نور حقیقت و مراد مولانا) رسیده است؛» «(یعنی) از آسمان پاکی (چرخ صفا)، آن ماه پرنور و شعاع (مه انوار، یعنی نور حقیقت) ظاهر شده است.» این بیت به ظهور کامل و مبارک شمس تبریزی به عنوان تجلی اصلی و نورانی حقیقت در این زمان اشاره دارد.

نکات مهم

• وحدت وجود و ثبات حقیقت: مولانا در این غزل، بر ثبات حقیقت در ورای تغییرات ظاهری تأکید می‌کند. معشوق ذاتاً ثابت است، اما در قالب‌های مختلف تجلی می‌یابد.
• ابطال تناسخ: در نسخ کامل‌تر این غزل، بیتی وجود دارد که مولانا صراحتاً می‌گوید: “این نیست تناسخ سخن وحدت محضست / کز جوشش آن قلزم زخار برآمد”. این نشان می‌دهد که مولانا تغییر صورت‌ها را نه تناسخ، بلکه تجلیات یک حقیقت واحد می‌داند.
• بیداری و شهود: غزل دعوت به بیداری از غفلت و نگاه به حقیقت درونی و نوری که از عالم اسرار می‌تابد، دارد.
• شمس تبریزی، مظهر نور: مولانا در پایان غزل، شمس تبریزی را به عنوان مه انوار و نور حقیقت که از آسمان پاکی فرود آمده، معرفی می‌کند. او مظهر این تجلیات و راهنمای سالکان است.