تفسیر غزل شماره ۵۶۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۵۶۳ مولانا، غزلی حکیمانه و آموزنده است که با بیانی تمثیلی، راهنمایی‌های عمیقی برای سلوک معنوی و انتخاب همنشین مناسب ارائه می‌دهد. مولانا در این غزل، بر اهمیت تشخیص حق از باطل، شناخت ظاهر از باطن، و لزوم پاکسازی نفس برای وصول به حقیقت تأکید می‌کند. او با استعاره‌های ملموس، مخاطب را به سوی گزینش آگاهانه در مسیر زندگی و معنویت سوق می‌دهد.

تفسیر کلی

محور اصلی این غزل، اهمیت انتخاب راهنما و همنشین شایسته در مسیر معنوی، لزوم بصیرت برای تمایز حق از باطل، و جایگاه دل بیدار در رسیدن به آرامش و حقیقت.

مولانا غزل را با توصیه به انتخاب راهنمای معنوی آغاز می‌کند: “دلا نزد کسی بنشین که او از دل خبر دارد / به زیر آن درختی رو که او گل‌های تر دارد”. “دلا” (ای دل)، “نزد کسی بنشین” (با کسی همنشین شو) “که او از دل خبر دارد” (کسی که به اسرار دل آگاه است و تو را می‌فهمد). “به زیر آن درختی رو” (به زیر سایه آن درختی برو) “که او گل‌های تر دارد” (که آن درخت، گل‌های تازه و شاداب (میوه‌های معرفت و حقیقت) دارد). این بیت به اهمیت انتخاب مرشد و همنشین دانا و آگاه به اسرار دل و صاحب کمالات معنوی اشاره دارد.

“در این بازار عطاران مرو هر سو چو بی‌کاران / به دکان کسی بنشین که در دکان شکر دارد”. “در این بازار عطاران” (در این دنیای پر از مدعیان و ظاهرگرایان)، “مرو هر سو چو بی‌کاران” (بی‌هدف و سرگردان به هر سو مرو). بلکه “به دکان کسی بنشین” (فقط در مغازه‌ی کسی بنشین و از او خریداری کن) “که در دکان شکر دارد” (کسی که در مغازه‌اش شکر (شیرینی حقیقت و معرفت) دارد). این بیت به اهمیت انتخاب آگاهانه در مسیر معنوی و پرهیز از افراد ظاهرپرست و بی‌حاصل اشاره دارد.

“ترازو گر نداری پس تو را زو ره زند هر کس / یکی قلبی بیاراید تو پنداری که زر دارد”. “ترازو گر نداری” (اگر ابزار سنجش و تشخیص (بصیرت و عقل سلیم) را نداری)، “پس تو را زو ره زند هر کس” (هر کسی تو را فریب می‌دهد و گمراه می‌کند). “یکی قلبی بیاراید” (یکی سکه‌ای تقلبی (قلب) را می‌آراید و جلوه می‌دهد) “تو پنداری که زر دارد” (و تو گمان می‌کنی که آن سکه طلاست). این بیت به ضرورت داشتن بصیرت و قوه تشخیص برای جلوگیری از فریب خوردن در مسیر معنوی و دنیوی تأکید دارد.

“تو را بر در نشاند او به طراری که می‌آید / تو منشین منتظر بر در که آن خانه دو در دارد”. (کسی که قصد فریب دارد) “تو را بر در نشاند او” (تو را جلوی در خانه‌ای می‌نشاند) “به طراری” (با فریب و نیرنگ) “که می‌آید” (که کسی از راه می‌رسد). اما “تو منشین منتظر بر در” (تو آنجا منتظر نمان)، “که آن خانه دو در دارد” (زیرا آن خانه (معنا و حقیقت) دو در دارد: یک در برای ظاهر و فریب و یک در برای باطن و حقیقت). این بیت به پرهیز از منتظر ماندن در ظواهر و لزوم یافتن راه ورود به باطن و حقیقت اشاره دارد.

“به هر دیگی که می‌جوشد میاور کاسه و منشین / که هر دیگی که می‌جوشد درون چیزی دگر دارد”. “به هر دیگی که می‌جوشد” (به هر محفلی که شور و حرارتی دارد و ادعایی می‌کند)، “میاور کاسه و منشین” (سریع کاسه‌ات را برای بهره‌مندی نیاور و ننشین). “که هر دیگی که می‌جوشد” (زیرا هر دیگی که می‌جوشد)، “درون چیزی دگر دارد” (محتوای متفاوتی دارد و هر جوش و خروشی نشان از حقانیت نیست). این بیت به لزوم احتیاط و تشخیص در انتخاب محفل‌های معنوی و پرهیز از ظاهربینی اشاره دارد.

“نه هر کلکی شکر دارد نه هر زیری زبر دارد / نه هر چشمی نظر دارد نه هر بحری گهر دارد”. این بیت یک مصرع‌بندی حکیمانه است: “نه هر کلکی شکر دارد” (نه هر قلمی توان نوشتن شیرینی را دارد، یا نه هر نی شکرریز است)؛ “نه هر زیری زبر دارد” (نه هر پایین‌دستی برتری و فضیلت دارد)؛ “نه هر چشمی نظر دارد” (نه هر چشمی بینایی و بصیرت دارد)؛ “نه هر بحری گهر دارد” (و نه هر دریایی گوهر در اعماق خود نهفته است). این بیت به اهمیت تشخیص کیفیت و باطن، و پرهیز از ظاهربینی اشاره دارد.

“بنال ای بلبل دستان ازیرا نالهٔ مستان / میان صخره و خارا اثر دارد اثر دارد”. “بنال ای بلبل دستان” (ای بلبل خوش‌نوا و صاحب داستان، ناله کن) “ازیرا” (زیرا) “ناله مستان” (ناله و فریاد عاشقانه و بی‌خودانه) “میان صخره و خارا” (حتی در میان سنگ‌های سخت و صخره‌های نفوذناپذیر) “اثر دارد اثر دارد” (تأثیرگذار است و تأثیر عمیقی می‌گذارد). این بیت به تأثیر عمیق و غیرقابل انکار ناله‌های عاشقانه و صادقانه در نفوذ به دل‌ها و حتی جمادات اشاره دارد.

“بنه سر گر نمی‌گنجی که اندر چشمهٔ سوزن / اگر رشته نمی‌گنجد از آن باشد که سر دارد”. “بنه سر گر نمی‌گنجی” (سرت را (کنایه از خودبینی و تکبر) بر زمین بگذار اگر در جایی (یا در راه حقیقت) نمی‌گنجی). “که اندر چشمه سوزن” (زیرا در سوراخ کوچک سوزن) “اگر رشته نمی‌گنجد” (اگر نخ وارد نمی‌شود)، “از آن باشد که سر دارد” (به خاطر این است که آن نخ سر (گره یا برآمدگی) دارد). این بیت به لزوم رهایی از خودبینی و تکبر (سر) برای ورود به عالم حقیقت (چشمه سوزن) اشاره دارد.

“چراغ است این دل بیدار به زیر دامنش می‌دار / از این باد و هوا بگذر هوایش شور و شر دارد”. “چراغ است این دل بیدار” (این دل آگاه و روشن، مانند چراغی است). “به زیر دامنش می‌دار” (آن را زیر دامن (پوشش محافظ) خود نگه دار و حفظ کن). “از این باد و هوا بگذر” (از هوای نفسانی و وسوسه‌های دنیوی بگذر) “هوایش شور و شر دارد” (زیرا هوای نفس پر از آشوب و بدی است). این بیت به اهمیت حفظ و مراقبت از دل بیدار و رهایی از هوی و هوس تأکید دارد.

“چو تو از باد بگذشتی مقیم چشمه‌ای گشتی / حریف همدمی گشتی که آبی بر جگر دارد”. “چو تو از باد بگذشتی” (هنگامی که از باد هوی و هوس و تعلقات دنیوی گذشتی)، “مقیم چشمه‌ای گشتی” (در کنار چشمه‌ای (چشمه‌ی حیات و حقیقت) ساکن می‌شوی). و “حریف همدمی گشتی” (با یار و همدمی همراه می‌شوی) “که آبی بر جگر دارد” (کسی که آب حیات و آرامش بر جگر دارد و سیراب است). این بیت به آرامش و وصال پس از رهایی از نفس و یافتن همنشین حقیقی اشاره دارد.

“چو آبت بر جگر باشد درخت سبز را مانی / که میوه نو دهد دایم درون دل سفر دارد”. “چو آبت بر جگر باشد” (هنگامی که آب حیات (معرفت و عشق) بر جگر تو باشد و تو سیراب باشی)، “درخت سبز را مانی” (مانند درختی همیشه سبز و پرثمر می‌شوی). این درخت (انسان کامل) “که میوه نو دهد دایم” (همیشه میوه‌های تازه (معرفت و کمالات جدید) می‌دهد) و “درون دل سفر دارد” (درون دلش همواره در حال سیر و سلوک و پیشرفت است). این بیت به مقام انسان کامل که پس از رسیدن به حقیقت، همواره در حال رشد و میوه‌دهی معنوی است، اشاره دارد.

نکات مهم

• اهمیت انتخاب مرشد و همنشین: برای سلوک معنوی، یافتن راهنما و یار واقعی که از دل خبر دارد و کمالات معنوی دارد، حیاتی است.
• بصیرت و تشخیص: برای پرهیز از فریب و تمایز حق از باطل، داشتن بصیرت و قوه تشخیص ضروری است.
• رهایی از ظواهر: نباید به ظاهر محافل یا افراد دل بست، بلکه باید به دنبال باطن و حقیقت بود.
• ترک خودبینی و تکبر: برای ورود به عالم حقیقت، باید از خودبینی و منیت رها شد.
• حفاظت از دل بیدار: دل آگاه و روشن، نعمتی ارزشمند است که باید از وسوسه‌های نفسانی حفظ شود.
• رسیدن به آرامش با رهایی از نفس: با گذر از هوی و هوس، انسان به آرامش و وصال با حقیقت می‌رسد.
• ویژگی‌های انسان کامل: انسان کامل همواره در حال رشد و میوه‌دهی معنوی است و دروناً در سفر دائمی به سوی کمال است.