تفسیر غزل شماره ۵۶۰ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۵۶۰ مولانا، غزلی پرشور و مملو از تناقض‌نماهای عاشقانه است. در این غزل، مولانا به فنای شرم و حیا در برابر عشق، بی‌نظیری جمال معشوق، و حکمت نهفته در قهر و ناز او می‌پردازد. او با طرح سؤالاتی رتوریک، عمق و گستردگی تأثیر معشوق را بر عاشق و عالم هستی به تصویر می‌کشد.

تفسیر کلی

محور اصلی این غزل، شکستن قیود ظاهری در حضور عشق حقیقی، ستایش بی‌بدیل بودن معشوق، و درک حکمت الهی در قهر و لطف او.

مولانا غزل را با سؤالی بنیادین درباره‌ی وضعیت عاشق آغاز می‌کند: “عاشق دلبر مرا شرم و حیا چرا بود / چونک جمال این بود رسم وفا چرا بود”. “عاشق دلبر مرا” (کسی که عاشق معشوق دلربای من است)، “شرم و حیا چرا بود” (چرا باید شرم و حیا داشته باشد؟) یعنی در مقام عشق حقیقی، شرم و حیای ظاهری کنار می‌رود و عاشق بی‌پروا می‌شود. و “چون که جمال این بود” (هنگامی که زیبایی و کمال معشوق تا این حد بی‌نظیر است)، “رسم وفا چرا بود” (پس دیگر وفاداری به غیر او یا به رسم و رسومات دنیایی چرا معنی دارد؟) این بیت به فنای قیود ظاهری و تمرکز مطلق بر معشوق در اوج عشق اشاره دارد.

“این همه لطف و سرکشی قسمت خلق چون شود / این همه حسن و دلبری بر بت ما چرا بود”. (ای معشوق) “این همه لطف و سرکشی” (این همه کرم و مهربانی در کنار این همه ناز و قهر) “قسمت خلق چون شود” (چگونه می‌تواند نصیب همه خلق شود و درک گردد؟) یعنی این کمال فقط برای خاصان است. و “این همه حسن و دلبری” (این همه زیبایی و دلربایی) “بر بت ما چرا بود” (چرا فقط در وجود معشوق ما (که چون بت پرستیده می‌شود) تجلی یافته است)؟ این بیت به فراگیری و بی‌نظیری جمال و صفات معشوق و حیرت از این کمالات اشاره دارد.

“درد فراق من کشم ناله به نای چون رسد / آتش عشق من برم چنگ دوتا چرا بود”. “درد فراق من کشم” (من درد جدایی و فراق معشوق را تحمل می‌کنم)؛ پس “ناله به نای چون رسد” (چرا ناله و فریاد من مانند نی (که خود بی‌اختیار می‌نالد) باید بلند شود و به گوش‌ها برسد؟). و “آتش عشق من برم” (من شعله‌ی عشق را در درون خود حمل می‌کنم و می‌سوزم)؛ پس “چنگ دوتا چرا بود” (چرا باید سازی مثل چنگ که دوتا (خمیده) شده، برای بیان درد من به کار رود؟) این بیت به شدت درد فراق و شوریدگی عاشق اشاره دارد که بیان آن با آلات موسیقی نیز ممکن نیست.

“لذت بی‌کرانه ایست عشق شدست نام او / قاعده خود شکایتست ور نه جفا چرا بود”. “لذت بی‌کرانه‌ایست” (عشق، لذتی بی‌حد و حصر است) و “عشق شدست نام او” (نام آن لذت بی‌کران، عشق است). “قاعده خود شکایتست” (خود وجود و قاعده عشق، شکایت و ناله است)، “ور نه جفا چرا بود” (وگرنه چرا جفا و قهر معشوق وجود داشت)؟ این بیت به حکمت وجود جفا و قهر معشوق در مسیر عشق اشاره دارد که لازمه‌ی آن و بخشی از طبیعت آن است تا عاشق بتواند ناله کند و حقایقی را دریابد.

“از سر ناز و غنج خود روی چنان ترش کند / آن ترشی روی او روح فزا چرا بود”. (معشوق) “از سر ناز و غنج خود” (از روی ناز و عشوه و دلربایی خود) “روی چنان ترش کند” (چهره‌اش را این چنین عبوس و ترشرو می‌کند). اما “آن ترشی روی او” (این ترش‌رویی و قهر او) “روح‌فزا چرا بود” (چرا جان‌بخش و نشاط‌آور است)؟ این بیت به تناقض‌نمایی در رفتار معشوق (قهر دلبرانه) که برای عاشق دلپذیر و حتی جان‌افزا است، اشاره دارد.

“آن ترشی روی او ابرصفت همی‌شود / ور نه حیات و خرمی باغ و گیا چرا بود”. “آن ترشی روی او” (همان قهر و ترش‌رویی معشوق) “ابرصفت همی‌شود” (مانند ابر (باران‌زا) می‌شود). “ور نه حیات و خرمی” (وگرنه وجود حیات و شادابی) “باغ و گیا چرا بود” (در باغ و گیاهان چرا وجود داشت)؟ این بیت به نقش حیاتی و سازنده‌ی قهر معشوق (همانند باران) در حیات‌بخشی به عالم هستی اشاره دارد. همانگونه که باران (که از ابر قهرآلود می‌بارد) موجب رویش گیاهان می‌شود، قهر معشوق نیز برای تربیت و رشد عاشق ضروری است.

نکات مهم

• فنای قیود در عشق: در اوج عشق، شرم و حیا و وفاداری به غیر معشوق از بین می‌رود.
• بی‌نظیری و فراگیری جمال معشوق: زیبایی و کمال معشوق بی‌همتا و غیرقابل درک است و در تمام هستی تجلی دارد.
• عجز از بیان درد عشق: شدت درد فراق و آتش عشق چنان است که با هیچ ساز و ناله‌ای قابل وصف نیست.
• حکمت جفا و قهر در عشق: جفا و قهر معشوق نه تنها دردناک نیست، بلکه بخشی از لذت عشق و موجب شکایت و ناله (که خود بیانگر عشق است) است.
• تناقض‌نمایی در رفتار معشوق: قهر و ترش‌رویی معشوق، از سر ناز و عشوه است و برای عاشق نه تنها آزاردهنده نیست، بلکه جان‌بخش و حیات‌زا است.
• قهر معشوق، منشأ حیات: قهر معشوق مانند ابر باران‌زا، موجب رویش و حیات در عالم می‌شود و دارای حکمتی الهی است.