تفسیر غزل شماره 538 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 538 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است سرشار از شگفتی و ستایش که به شناخت ناگهانی و عمیق معشوق الهی به عنوان سلطان مطلق هستی می‌پردازد. مولانا در این غزل، از حالتی از ناآگاهی و عدم درک عظمت معشوق آغاز می‌کند و سپس با مشاهده‌ی تجلیات او، به این حقیقت والاتر دست می‌یابد که او نه تنها خوب و زیباست (اشاره به غزل قبلی)، بلکه پادشاهی بی‌همتا و صاحب ملک بی‌زوال است. این غزل تصویرگر عظمت لایتناهی حق و تسلیم عارفانه در برابر پادشاهی اوست.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با زبانی پرشور و اقرارآمیز، به بیان عظمت و سلطنت معشوق الهی و دگرگونی درونی ناشی از این شناخت می‌پردازد:

بیت اول:

من که او را می‌ندانستم که چنین شاه بدست او ز من یافت و او ز او ز خودش جست

شرح: مولانا در آغاز غزل، به جهل پیشین خود اعتراف می‌کند: “من که او را می‌ندانستم” (من پیش از این، از حقیقت او – معشوق ازلی – بی‌خبر بودم) “که چنین شاه بدست” (که او چنین پادشاهی قدرتمند و صاحب سلطنتی مطلق است). اما پس از این ادراک، رابطه‌ای جدید شکل گرفته است: “او ز من یافت” (او – معشوق – تجلی خود را از طریق من یافت، یعنی در وجود من نمودار گشت) و “او ز او ز خودش جست” (و او خود این سلطنت و کمالات را از ذات خویشتن یافت و به ما بخشید). این بیت بر تحول از جهل به معرفت شهودی و رابطه‌ی فنا و بقا در عشق تأکید دارد، جایی که عاشق تجلیگاه صفات معشوق می‌شود.

بیت دوم:

آنچنان او را بخواهم که جهان جمله شود او از آن من شود و من هم از آن او بدست

شرح: “آنچنان او را بخواهم” (من چنان او را می‌خواهم و مشتاق او هستم) “که جهان جمله شود” (که تمام جهان در این خواست من محو شود). در این مقام، “او از آن من شود” (معشوق آنچنان در وجود من جلوه کند که گویی از آنِ من شده است – یعنی در من فانی گشته است) و “من هم از آن او بدست” (و من نیز حقیقتاً از آنِ او هستم و وجودم در او محو شده است). این بیت بر شدت اشتیاق عاشق به معشوق و رسیدن به وحدت وجودی که در آن ملکیت از میان می‌رود، تأکید دارد.

بیت سوم:

گر چه او پیش از این سلطان و گدا بود و من زو خود به من گشت و ز خود همچو شجر میوه بدست

شرح: “گر چه او پیش از این سلطان و گدا بود و من زو” (اگرچه او – معشوق – پیش از این هم پادشاه بود و هم به صورت درویش و گدا تجلی می‌کرد – اشاره به جامعیت اضداد و تجلی در تمامی مراتب – و من نیز از او بودم). “خود به من گشت” (اما او خود به من تبدیل شد و در وجود من تجلی یافت) و “ز خود همچو شجر میوه بدست” (و از خودِ من، مانند درختی که میوه می‌دهد، حاصل و ثمره گرفت). این بیت بر تجلی حق در سالک و بارور شدن وجود عارف از فیض الهی تأکید دارد، به گونه‌ای که عارف خود تجلیگاه او می‌شود.

بیت چهارم:

هر چه در من گهر و گوهر و یعقوب و کلیم او ز من یافت و او ز او ز خودش جست

شرح: این بیت تکرار و تأکیدی است بر مضمون مشابه در غزل 537. “هر چه در من گهر و گوهر و یعقوب و کلیم” (هر گنج و گوهری که در وجود من هست – اشاره به ارزش‌های باطنی و کمالات روحانی – و هر آنچه که از مقاماتی چون یعقوب و کلیم – اشاره به پیامبران صاحب بصیرت و حکمت – در من است). “او ز من یافت” (او – معشوق – آن‌ها را در وجود من یافت، یعنی در من متجلی ساخت) و “او ز او ز خودش جست” (و او خود این کمالات را از ذات خویشتن یافت و به ما بخشید). این بیت بر الوهیت منشأ کمالات و تجلی آن در وجود عارف تأکید دارد.

بیت پنجم:

اینت معمایی کز آب من و او می‌گوید کان آب حیاتی که ز دوزخ بررست

شرح: این بیت نیز تکرار و تأکیدی است بر مضمون مشابه در غزل 537. “اینت معمایی کز آب من و او می‌گوید” (این یک معمای شگفت‌انگیز است که از رابطه‌ی آب وجود من و او – معشوق – سخن می‌گوید). “کان آب حیاتی که ز دوزخ بررست” (که آن آب حیات – اشاره به آب زندگانی معنوی – که از دوزخ – نماد سختی‌ها و فنای نفس – برمی‌خیزد و موجب رستگاری می‌شود). این بیت به پیچیدگی و سرّی بودن رابطه‌ی عاشق و معشوق و ظهور حیات معنوی از میان رنج‌ها اشاره دارد.

بیت هفتم:

تو خامش ای دل که اگر زو نشنید از من چه شنید و از دل و از سر که بدست

شرح: مولانا در پایان، مخاطب را به درک این راز بزرگ دعوت می‌کند: “تو خامش ای دل” (ای دل من، تو سکوت کن و دم فرو بند) “که اگر زو نشنید” (چرا که اگر مخاطب – حق – این سخنان را از خود او نشنیده باشد)، “از من چه شنید” (چه چیزی از من – به عنوان یک موجود محدود – خواهد شنید؟) “و از دل و از سر که بدست” (و چه چیزی از دل و جان من – که او خود حقیقت آن است – خواهد شنید؟). این بیت بر ناتوانی زبان در بیان حقایق الهی و اصالت کلام از سوی حق تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 538 دیوان شمس، یک اثر عارفانه و پرشور است که به شناخت مقام سلطنت و پادشاهی مطلق الهی می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر تحول از جهل به معرفت شهودی، شدت اشتیاق عاشق به معشوق و رسیدن به وحدت وجودی، تجلی حق در وجود سالک و از او یافتن کمالات، و ظهور حیات معنوی از میان رنج‌ها تأکید می‌کند. این غزل به زیبایی نشان می‌دهد که چگونه پس از این ادراک، عاشق به مقام فنا در معشوق می‌رسد و وجود خویش را عین تجلیات او می‌یابد. این غزل در واقع بیانی از جلال و جبروت حق است که در وجود عارف منعکس می‌شود.