تفسیر غزل شماره 536 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 536 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی عمیق و تأمل‌برانگیز است که به ریشه‌ی هستی سالک در وجود حق و سفر از ناآگاهی به ادراک یگانگی می‌پردازد. مولانا در این غزل، از یک وضعیت ناآگاهی اولیه نسبت به مبدأ خود آغاز می‌کند و سپس با بیانی پرشور، به این حقیقت دست می‌یابد که وجود او از معشوق سرچشمه گرفته و در نهایت نیز به او بازمی‌گردد. این غزل تجلی کاملی از وحدت وجود و فنای فی‌الله در اندیشه مولاناست.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با زبانی شیوا و عارفانه، به بیان اتصال ناگسستنی خود با معشوق ازلی می‌پردازد:

بیت اول:

من که او را می‌ندانستم، او بد و من زو بدم چون بدیدم روی او را، او شدم، من هم بدم

شرح: مولانا می‌گوید: “من که او را می‌ندانستم” (من پیش از این، از حقیقت وجود او – معشوق ازلی – بی‌خبر و ناآگاه بودم). اما حقیقت این بود که “او بد و من زو بدم” (او بود که حقیقت مطلق بود و من از او موجود شده بودم). اما لحظه‌ی مکاشفه فرا رسید: “چون بدیدم روی او را” (هنگامی که چهره‌ی زیبای او – جلوه‌ی حق – را مشاهده کردم)، “او شدم، من هم بدم” (خود من فانی در او شدم و دریافتم که آن “من”ی که از آن سخن می‌گفتم، نیز از او بود و جز او چیزی نبود). این بیت بیانگر سیر از ناآگاهی به معرفت شهودی و فنای سالک در ذات معشوق است.

بیت دوم:

گشت اندر آینه‌ی من، آن که نامش می‌نگفتم من نه من، من نی که از من، او بد و من زو بدم

شرح: “گشت اندر آینه‌ی من” (در آینه‌ی وجود و جان من متجلی شد) “آن که نامش می‌نگفتم” (آن وجودی که پیش از این قادر به ذکر و شناخت حقیقی او نبودم). در این مقام، “من نه من، من نی که از من” (دیگر ‘من’ی وجود ندارد، یا آن ‘من’ دیگر آن ‘من’ سابق نیست)، بلکه “او بد و من زو بدم” (فهمیدم که او بود حقیقت مطلق و من از او موجود شده بودم). این بیت بر تجلی حق در درون سالک و انکار هویت مستقل نفس تأکید دارد.

بیت سوم:

هر چه در دل یاد کردم، آن همه غیر او بود هر چه جز او در دلم بد، آن همه غیر او بدم

شرح: “هر چه در دل یاد کردم” (هر آنچه را که پیش از این در دل و ذهنم به یاد می‌آوردم و به آن توجه داشتم)، “آن همه غیر او بود” (همگی جز او و ماسوی الله بودند). و به همین ترتیب، “هر چه جز او در دلم بد” (هر آنچه در دلم جز او جای گرفته بود)، “آن همه غیر او بدم” (آنها همه به معنای “غیر او” بودند و این ‘من’ی که بدان‌ها تعلق داشت نیز ‘منی’ غیر از او بود). این بیت به پالایش قلب از غیر حق و یگانگی باطنی اشاره دارد.

بیت چهارم:

من که از خود بی‌خبر گشتم، ز هستی رستم از جهان هر چه مرا بود، آن همه غیر او بدم

شرح: “من که از خود بی‌خبر گشتم” (من که با غرق شدن در معشوق، از هویت و خودی خود بی‌خبر و فارغ شدم)، “ز هستی رستم” (از قید هستی مقید و محدود خویش رها گشتم). “از جهان هر چه مرا بود” (هر آنچه از مال و مقام و تعلقات دنیوی که در جهان برای من بود)، “آن همه غیر او بدم” (همگی جز او و خارج از دایره‌ی حقیقت مطلق او بودند). این بیت بر رهایی از خودی و تعلقات دنیوی و رسیدن به آزادی مطلق تأکید دارد.

بیت پنجم:

این دم و آن دم، دم من نیست، دم دلبر من است هر دم و هر بازدم را، دم دمادم او بدم

شرح: “این دم و آن دم، دم من نیست” (این نفس کشیدن و بازدم من، دیگر از آنِ ‘من’ نیست)، بلکه “دم دلبر من است” (این‌ها همه نفس معشوق من است که از طریق من جاری می‌شود). “هر دم و هر بازدم را” (هر نفسی که می‌کشم و هر نفسی که بیرون می‌دهم)، “دم دمادم او بدم” (آن نفس دمادم و پیوسته اوست که در وجود من جریان دارد). این بیت بر حلول عشق الهی در هر نفس و هر لحظه‌ی زندگی و فنای کامل در معشوق تأکید دارد.

بیت ششم:

گر تو بینا بودی، بشنو این راز را من که او را می‌ندانستم، او بد و من زو بدم

شرح: مولانا در پایان، مخاطب را به درک این راز بزرگ دعوت می‌کند: “گر تو بینا بودی، بشنو این راز را” (اگر تو بصیرت داری، این راز و حقیقت را بشنو و درک کن). و بار دیگر همان مصرع آغازین را تکرار می‌کند: “من که او را می‌ندانستم، او بد و من زو بدم” (من که در ناآگاهی بودم، نمی‌دانستم که اوست حقیقت و من از او موجود شده‌ام). این تکرار، هم به اهمیت این معرفت بنیادین اشاره دارد و هم نشان می‌دهد که این فنای در معشوق، نقطه‌ی بازگشت به مبدأ خویشتن حقیقی است.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 536 دیوان شمس، بیانی متعالی و پرشور از سیر سالک از جهل به معرفت توحیدی است. مولانا در این غزل، بر این حقیقت تأکید می‌کند که ریشه‌ی هستی انسان در وجود حق است و تا زمانی که این “منیت” و حجاب “خود” باقی است، معرفت حقیقی حاصل نمی‌شود. او به زیبایی نشان می‌دهد که چگونه با فنای نفس و رهایی از تعلقات، جان به اصل خویش بازمی‌گردد و درمی‌یابد که هر آنچه بوده و هست، از اوست و جز او چیزی نیست. این غزل در واقع سرودی است برای وحدت وجود و تجربه ذوب شدن در اقیانوس بی‌کران الوهیت.