غزل شماره 535 دیوان شمس مولانا

تفسیر غزل شماره 535 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 535 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، بیانی عمیق و پرحرارت از توحید افعالی و صفاتی و حضور بی‌بدیل معشوق الهی در تمام ابعاد وجود عاشق است. مولانا در این غزل، با تأکید بر یگانگی و اتصال ناگسستنی خود با حضرت حق، به تکرار این مضمون می‌پردازد که بدون او، هیچ فعلی ممکن نیست، چرا که او خود، روح و جانِ هر کاری است. این غزل سرشار از عشق، فنا و تسلیم مطلق در برابر اراده‌ی الهی است.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با زبانی شیوا و عارفانه، به بیان حضور مطلق معشوق در تمامی جنبه‌های زندگی و وجود عاشق می‌پردازد:

بیت اول:

من بی‌تو نتوانم، که تو با منی با تو توانم که دل و جان منی

شرح: مولانا در آغاز غزل، اظهار عجز مطلق در برابر معشوق می‌کند: “من بی‌تو نتوانم” (من بدون حضور و لطف تو قادر به هیچ کاری نیستم و نمی‌توانم وجود داشته باشم)، زیرا “که تو با منی” (چون تو همواره با من هستی و مرا احاطه کرده‌ای). و به دنبال آن، قدرت و توانایی خود را در پرتو او می‌بیند: “با تو توانم” (تنها با حضور و یاری توست که من قدرت و توانایی می‌یابم) “که دل و جان منی” (زیرا تو خود، دل و جانِ وجود من هستی). این بیت بر وابستگی مطلق عاشق به معشوق و حضور هستی‌بخش او در جان تأکید دارد.

بیت دوم:

آن می‌که جهان را همه مست کند او را به خم تو نتوانم که منم

شرح: “آن می‌که جهان را همه مست کند” (آن شراب عشقی که تمام جهان را مست و بی‌خود می‌سازد). “او را به خم تو نتوانم که منم” (من نمی‌توانم این شراب را در خم وجود تو – یا به واسطه‌ی خم وجود تو – ببینم و تو را محدود به آن ظرفیت کنم، زیرا من خود از آن هستم). این بیت به فراگیری عشق الهی و فنای عاشق در معشوق اشاره دارد؛ جایی که عاشق دیگر خود را جدا نمی‌بیند تا بتواند معشوق را در ظرفی محدود کند.

بیت سوم:

این باده ز خم تو نشاید نهاد کاین باده از خم تو بنوشیده‌ام

شرح: “این باده ز خم تو نشاید نهاد” (این شراب عشق را نمی‌توان از خم وجود تو جدا کرد و در جای دیگری قرار داد). این به دلیل این است که: “کاین باده از خم تو بنوشیده‌ام” (زیرا من خود این شراب را مستقیماً از خم وجود تو نوشیده‌ام و با آن یگانه شده‌ام). این بیت بر وحدت وجودی عاشق و معشوق و تجربه‌ی بی‌واسطه‌ی عشق الهی تأکید دارد.

بیت چهارم:

من تشنه، تو آب و تو هم آب گیر جز بر سر کوی تو نتوانم که منم

شرح: “من تشنه” (من مشتاق و تشنه‌ی وصال تو هستم)، “تو آب” (و تو خود، سرچشمه‌ی حیات و رفع عطش من هستی) و “تو هم آب گیر” (و تو خود، هم آب را در دست می‌گیری – اشاره به احاطه و تسلط مطلق تو). “جز بر سر کوی تو نتوانم” (جز در آگاه تو و در مسیر عشق تو، قادر به هیچ کاری نیستم و راهی ندارم) “که منم” (زیرا هستی من از توست). این بیت بر لطف و عنایت معشوق به عاشق و فنای عاشق در آستان او تأکید دارد.

بیت پنجم:

گر تو بنشانی بجهد دل از جا ور تو بستانی، دل و جان را نتوانم که منم

شرح: “گر تو بنشانی بجهد دل از جا” (اگر تو مرا بر سر شوق آوری و بنشانی، دل از جای خود کنده می‌شود و به رقص و شور می‌آید). “ور تو بستانی” (و اگر تو اراده کنی که هر آنچه دارم را بگیری)، “دل و جان را نتوانم که منم” (من نه توانایی حفظ دل و جانم را دارم و نه می‌توانم در برابر خواست تو مقاومت کنم، زیرا هستی من در ید قدرت توست). این بیت بر قدرت مطلق معشوق در تصرف دل و جان عاشق و تسلیم کامل عاشق در برابر او تأکید دارد.

بیت هفتم:

چون من ز وجود تو وجود آمده جز با تو در این کون نتوانم که منم

شرح: “چون من ز وجود تو وجود آمده” (از آنجا که هستی و وجود من، خود از وجود تو – حضرت حق – سرچشمه گرفته است). بنابراین، “جز با تو در این کون نتوانم” (جز به واسطه‌ی تو و در کنار تو، در این عالم هستی قادر به بقا و حضور نیستم) “که منم” (زیرا حقیقت هستی من از توست). این بیت بر رابطه‌ی هستی‌بخش حق با مخلوقات و تجلی او در هر ذره‌ای از وجود تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 535 دیوان شمس، بیانی متعالی از وحدت وجودی و عشق بی‌قید و شرط عارف نسبت به معشوق ازلی است. مولانا در این غزل، با تکرار مضمون “من بی‌تو نتوانم” و “با تو توانم”، فنای خودی و ذوب شدن در ذات حق را به تصویر می‌کشد. او بر این حقیقت تأکید می‌کند که هر حرکت، هر ادراک و هر وجودی از اوست و بدون حضور و لطف او، هستی عاشق بی‌معناست. این غزل نمایانگر غایت عشق عرفانی است؛ آنجا که عاشق جز معشوق نمی‌بیند و وجود خویش را عین وجود او می‌یابد.