تفسیر غزل شماره 529 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 529 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است با زبانی تمثیلی و سرشار از استعاره که به موضوع آمادگی و قابلیت درونی برای درک و تجربه‌ی حقایق معنوی می‌پردازد. مولانا با استفاده از تصویر “خامی” که به “پالیز جان” (بوستان روح) می‌آید تا “خربزه خورد”، بر این حقیقت تأکید می‌کند که بهره‌مندی از میوه‌های شیرین و نادر عالم معنا نیازمند پختگی و تحول درونی است و هر کسی بدون طی مسیر لازم، قادر به درک و جذب این حقایق نخواهد بود.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با استفاده از تمثیل‌های متنوع از عالم طبیعت و زندگی اجتماعی، به بیان لزوم آمادگی باطنی برای درک حقایق معنوی می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

خامی سوی پالیز جان آمد که تا خربز خورد دیدی تو یا خود دید کس کاندر جهان خر بز خورد؟

شرح: مولانا می‌گوید: “خامی سوی پالیز جان آمد” (انسان ناپخته و بی‌قابلیت به سوی بوستان جان – عالم روح و معرفت – آمد) “که تا خربز خورد” (تا از میوه‌های شیرین و دلپذیر آن – حقایق و معارف الهی – بهره‌مند شود). و بلافاصله با استفهام انکاری می‌پرسد: “دیدی تو یا خود دید کس کاندر جهان خر بز خورد؟” (آیا تو یا کسی دیگر در این جهان دیده است که خری – نمادی از نادانی و بی‌بهره‌گی – میوه‌ی بز – که در اینجا می‌تواند کنایه از میوه‌های لطیف و خوش طعم باشد، یا منظور همان خربزه است – بخورد و از آن بهره‌ای ببرد؟). این بیت بیانگر این حقیقت است که درک حقایق معنوی نیازمند قابلیت و آمادگی درونی است.

بیت دوم:

تروندهٔ پالیز جان هر گاو و خر را کی رسد؟ زان میوه‎های نادره‎، زیرک‎دل و گربز خورد

شرح: “ترونده‌ی پالیز جان” (میوه‌های تازه و نورس بوستان جان) “هر گاو و خر را کی رسد؟” (نصیب هر بی‌قابلیت و نادانی – گاو و خر نمادی از بی‌بهره‌گی از معارف – نمی‌شود). “زان میوه‌های نادره” (از آن میوه‌های کمیاب و گرانبها) تنها “زیرک‌دل و گربز خورد” (انسان زیرک و دانا که قلبش بیدار است، بهره‌مند می‌شود). این بیت بر اختصاصی بودن حقایق معنوی برای اهل بصیرت و قابلیت درونی تأکید دارد.

بیت سوم:

آن کس که در مغرب بود یابد خورش از اندلس وان کس که در مشرق بود او نعمت هرمز خورد

شرح: “آن کس که در مغرب بود یابد خورش از اندلس” (هر کس در منطقه مغرب – نمادی از عالم ظاهر یا مرتبه‌ای خاص از وجود – باشد، روزی خود را از اندلس – منطقه‌ای در مغرب – می‌یابد) و “وان کس که در مشرق بود او نعمت هرمز خورد” (و هر کس در منطقه مشرق – نمادی از عالم معنا یا مرتبه‌ای دیگر – باشد، نعمت و روزی خود را از هرمز – منطقه‌ای در مشرق – می‌گیرد). این بیت بر این قاعده تأکید دارد که بهره‌ی هر کس از عالم هستی و معارف، متناسب با جایگاه و مرتبه‌ی وجودی اوست.

بیت چهارم:

چون خدمت قیصر کند او راتبه قیصر خورد چون چاکر اربز بود از مطبخ اربز خورد

شرح: “چون خدمت قیصر کند او راتبه قیصر خورد” (هنگامی که کسی پادشاهی مانند قیصر را خدمت می‌کند، سهم و وظیفه‌ی خود را از او دریافت می‌دارد). “چون چاکر اربز بود” (و هنگامی که نوکر و چاکر اربز – نام شخصیتی – باشد)، “از مطبخ اربز خورد” (از آشپزخانه و خوان او بهره‌مند می‌شود). این بیت بر این اصل تأکید دارد که بهره و روزی هر کس متناسب با مقامی است که به آن خدمت می‌کند و با آن پیوند دارد، و در عالم معنا نیز بهره‌ی سالک متناسب با نسبت او با حق است.

بیت پنجم:

آن کاو به غصب و دزدی‎یی آهنگ پالیزی کند از داد و داور عاقبت اشکنجه‎های غز خورد

شرح: “آن کاو به غصب و دزدییی آهنگ پالیزی کند” (آن کسی که بخواهد با زور و غصب و به ناحق – مانند دزد – قصد ورود به بوستان جان را داشته باشد). در این صورت، “از داد و داور عاقبت اشکنجه‌های غز خورد” (از عدل و داوری الهی در نهایت شکنجه‌ها و عذاب‌های سخت می‌بیند، اشاره به عذاب‌های قبیله‌ی غز که به ستمکاری معروف بودند). این بیت بر عدم امکان دسترسی به حقایق معنوی از راه باطل و نتیجه‌ی آن که مجازات الهی است، تأکید دارد.

بیت ششم:

تُرک آن بود کز بیم او دیه از خراج ایمن بود تُرک آن نباشد کز طمع سیلی هر قنسز خورد

شرح: “ترک آن بود” (پهلوان و آزادمرد حقیقی آن کسی است) “کز بیم او دیه از خراج ایمن بود” (که از هیبت و اقتدار او، روستاها از پرداخت مالیات سنگین و ستم در امان باشند). اما “ترک آن نباشد” (پهلوان آن کسی نیست) “کز طمع سیلی هر قنسز خورد” (که به خاطر طمع و دنیاطلبی از هر فرومایه و بی‌ارزشی سیلی بخورد). این بیت با استفاده از تمثیل ترک و قنسز، بر فرق میان اقتدار معنوی ناشی از استغنای از خلق و ضعف ناشی از طمع و دنیاطلبی تأکید دارد.

بیت هفتم:

وان عقل پرمغزی که او در نوبهاری دررسد از پوست‎ها فارغ شود، کی غصه قندز خورد؟

شرح: “وان عقل پرمغزی که او در نوبهاری دررسد” (و آن عقل و جان پرمایه‌ای که در بهار وجود – ایام جوانی و اوج قابلیت – به کمال برسد). چنین عقلی “از پوست‌ها فارغ شود” (از قید صورت و ظاهر و تعلقات رها می‌گردد)، پس “کی غصه‌ی قندز خورد؟” (هرگز غم و اندوهی مانند قندز – اشاره به پوست حیوانی یا چیزهای ظاهری و کم‌ارزش – نخواهد خورد). این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که کمال عقل و جان در رهایی از تعلقات ظاهری و بی‌نیازی از امور کم‌ارزش است.

بیت هشتم:

صفرایی‎یی کز طبع بد از نار شیرین می‎رمد نار ترش خواهد ولی آن به که نار مز خورد

شرح: “صفرایییی کز طبع بد از نار شیرین می‌رمد” (کسی که به سبب غلبه‌ی صفرا – اشاره به مزاجی ناسازگار یا حالتی نامساعد – از انار شیرین – نماد حقایق لطیف و گوارا – دوری می‌کند). چنین کسی “نار ترش خواهد” (مایل به انار ترش است – اشاره به حقایق سخت و ناگوار یا تلخی‌های عالم). “ولی آن به که نار مز خورد” (اما بهتر است که انار ترش و شیرین بخورد – اشاره به حالتی متعادل‌تر). این بیت بر این نکته اشاره دارد که گاهی انسان به سبب ناسازگاری درونی، از حقایق لطیف دوری کرده و به تلخی‌ها تمایل می‌یابد، اما بهتر است که حالتی متعادل را در پیش گیرد.

بیت نهم:

خامش نخواهد خورد خود این راح‎های روح را آن کس که از جوع‎البقر ده مرده ماش و رز خورد

شرح: “خامش نخواهد خورد خود این راح‌های روح را” (هرگز به آسانی و به کمال نخواهد نوشید این شراب‌های روح‌بخش را – اشاره به فیوضات و معارف الهی). “آن کس که از جوع‌البقر” (آن کسی که به سبب بیماری جوع‌البقر – اشاره به حرص سیری‌ناپذیر یا توجه صرف به ظواهر) “ده مرده ماش و رز خورد” (ده بار مردار ماش و برنج خورده باشد – اشاره به تغذیه‌ی روح از امور پست و بی‌ارزش). این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که کسی که روح خود را به امور مادی و پست مشغول کرده باشد، از درک و چشیدن فیوضات عالی معنوی محروم خواهد ماند.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 529 دیوان شمس، غزلی است که با استفاده از تمثیل‌های متنوع، بر لزوم آمادگی و قابلیت درونی برای درک و تجربه‌ی حقایق معنوی تأکید می‌کند. مولانا در این غزل، بر این حقیقت که بهره‌مندی از میوه‌های نادر عالم معنا نیازمند پختگی و تحول درونی است، بر اختصاصی بودن حقایق معنوی برای اهل بصیرت، بر بهره‌ی هر کس متناسب با جایگاه و مرتبه‌ی وجودی او، بر عدم امکان دسترسی به حقایق معنوی از راه باطل، بر فرق میان اقتدار معنوی ناشی از استغنای از خلق و ضعف ناشی از طمع، بر رهایی از تعلقات ظاهری، و بر محرومیت از فیوضات عالی معنوی در صورت مشغول شدن به امور مادی و پست تأکید دارد. این غزل بیانی زیبا و پرمغز از این آموزه‌ی عرفانی است که ورود به بوستان جان و چیدن میوه‌های آن، نیازمند تصفیه‌ی باطن و روی آوردن به سوی حقیقت است.