تفسیر غزل شماره 517 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 517 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است که با بیانی رمزآلود و پر از شور، به حال سالکی می‌پردازد که در پرتو بیداری سحرگاهان و نوشیدن باده‌ی عشق الهی، سرمست و بی‌خود شده است. مولانا در این غزل، این مستی را متصل به شراب ازلی “الست” می‌داند و با تمثیل‌های مختلف، تأثیر دگرگون‌کننده‌ی عشق و فاش شدن اسرار درونی را بیان می‌کند. این غزل تصویری از تحول عمیق جان در پرتو عنایت معشوق و روییدن از دل رنج‌ها ارائه می‌دهد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی پر از وجد و بی‌خودی، به بیان احوال سالکی می‌پردازد که در پرتو عنایت الهی به مقام مستی و اتصال با عالم معنا رسیده است. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

ای ز بگه خاسته سر مست مست مست شرابی و شراب الست

شرح: مولانا خطاب به سالک یا به خود در این حال می‌گوید: ای کسی که “ز بگه خاسته” (سحرگاهان یا در آغاز مسیر معنوی، از خواب غفلت بیدار شده‌ای) و “سر مست مست” (سرتاسر وجودت غرق در مستی و بی‌خودی است). تو “مست شرابی” (مست باده‌ی عشق الهی هستی) و این مستی تو از “شراب الست” (از باده‌ای است که در عالم میثاق ازلی، روز “الست” نوشیده‌ای). این بیت بر اهمیت بیداری معنوی و اتصال مستی حال حاضر با پیمان ازلی تأکید دارد.

بیت دوم:

عشق رسانید تو را همچو جام از بر ما تا بر خود دست دست

شرح: “عشق” (نیروی عشق الهی یا خود معشوق)، “تو را همچو جام” (مانند جامی که در دست می‌گیرند و می‌نوشند) “رسانید” (به سوی خود آورد). این رساندن “از بر ما” (از نزد ما) آغاز شد و به جایی رسید که “تا بر خود دست دست” (معشوق تو را در آغوش گرفت و دست در دست خود قرار داد). این بیت بر کشش عشق الهی و رسیدن عاشق به مقام قرب و اتصال با معشوق تأکید دارد.

بیت سوم:

بازوی تو قوس خدا یافت یافت تیر تو از چرخ برون جست جست

شرح: (خطاب به معشوق یا پیر و مراد که مظهر حق است) “بازوی تو” (قدرت و توان تو) “قوس خدا یافت یافت” (گویی کمان قدرت الهی را به دست آورد، اشاره به تجلی قدرت الهی در وجود او). و “تیر تو” (اشاره به تأثیر نافذ کلام، نگاه یا اراده‌ی تو) “از چرخ برون جست جست” (از محدوده‌ی عالم هستی و افلاک فراتر رفت و به هدف اصابت کرد). این بیت بر قدرت بی‌کران و نفوذ کلام یا اراده‌ی معشوق تأکید دارد.

بیت چهارم:

هر گهری کان ز خزینه خداست در دو لب لعل تو آن هست هست

شرح: “هر گهری کان ز خزانه‌ی خداست” (هر حقیقت گرانبها و ارزشمندی که در گنجینه‌ی الهی است)، “در دو لب لعل تو آن هست هست” (در وجود تو، در کلام و بیان شیرین و گوهربار تو، موجود و آشکار است). این بیت بر تجلی تمام حقایق و گوهرهای الهی در وجود معشوق یا پیر کامل تأکید دارد.

بیت پنجم:

فاش شد این عشق تو بی‎قصد ما بند بدرید ز دل جست جست

شرح: “فاش شد این عشق تو” (این عشق پنهان من به تو، آشکار و برملا شد). این آشکار شدن “بی‌قصد ما” (بدون اراده و خواست من) رخ داد. چرا که “بند بدرید” (بند و قید پنهان‌کاری پاره شد) و عشق “ز دل جست جست” (مانند چیزی که در بند بوده و ناگهان جستن می‌کند، از دل بیرون پرید). این بیت بر غلبه‌ی عشق و عدم توانایی عاشق در پنهان کردن آن تأکید دارد.

بیت ششم:

فاش شد آن راز که در نیم شب زیر زبان گفته بدم پست پست

شرح: “فاش شد آن راز” (آن سرّ و حقیقت پنهان آشکار شد) “که در نیم شب” (در خلوت و تاریکی شب، اشاره به اوج توجه و ارتباط باطنی) “زیر زبان گفته بدم پست پست” (با خود یا در دل، آهسته و زیر لب تکرار می‌کردم). این بیت بر آشکار شدن حقایقی که در خلوت با حق رد و بدل شده بود، در عالم ظاهر تأکید دارد.

بیت هفتم:

کرم خورد چوب و بروید ز چوب عشق ز من رست و مرا خست خست

شرح: (مولانا با تمثیلی از عالم طبیعت، به بیان قاعده‌ای در عالم معنا می‌پردازد) “کرم خورد چوب” (کرم چوب را می‌خورد و آن را از بین می‌برد) اما از دل همان “چوب” (در اثر همین از بین رفتن و تغییر شکل) چیز دیگری “بروید” (رشد می‌کند و ظاهر می‌شود). به همین ترتیب، “عشق ز من رست” (عشق در وجود من ریشه دوانید و رشد کرد) و در این راه، “مرا خست خست” (مرا زخمی کرد و رنجور ساخت). این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که رشد و روییدن در مسیر عشق، با رنج و سختی و از بین رفتن تعلقات همراه است.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 517 دیوان شمس، غزلی است که با بیانی رمزآلود و پر از شور، به حال سالکی می‌پردازد که در پرتو بیداری سحرگاهان و نوشیدن باده‌ی عشق الهی، سرمست و بی‌خود شده است. مولانا در این غزل، بر اهمیت بیداری معنوی، اتصال مستی حال حاضر با پیمان ازلی، کشش عشق الهی، رسیدن عاشق به مقام قرب، تجلی قدرت و نفوذ معشوق، تجلی تمام حقایق و گوهرهای الهی در وجود معشوق، غلبه‌ی عشق و عدم توانایی عاشق در پنهان کردن آن، آشکار شدن حقایق پنهان، و این حقیقت که رشد و روییدن در مسیر عشق، با رنج و سختی همراه است، تأکید دارد. این غزل تصویری از تحول عمیق جان در پرتو عنایت معشوق و روییدن از دل رنج‌ها و رسیدن به مقام شهود و بیان اسرار ارائه می‌دهد.