تفسیر غزل شماره 510 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 510 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است که با زبانی تمثیلی و دل‌نشین، به بیان تفاوت نگاه‌ها و مسیرهای سالکان در عالم معنا می‌پردازد. مولانا در این غزل، با طرح گفتگویی میان “باز” (نماد روح بلندپرواز و حقیقت‌جو) و “بط” (نماد نفس قانع به محدودیت‌ها یا سالک مبتدی)، به ارزش رهایی از قید مکان و دل سپردن به گستره‌ی بی‌نهایت حقیقت اشاره می‌کند. این غزل، تصویری زیبا از تجلی الهی در همه چیز و لزوم بصیرت درونی برای درک آن ارائه می‌دهد و در نهایت با ستایش مقام شمس تبریزی پایان می‌یابد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی پر از رمز و راز و در قالب تمثیل، به بیان حقیقت سلوک و تفاوت احوال سالکان می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

باز به بط گفت که «صحرا خوشست» گفت: «شبت خوش که مرا جا خوشست»

شرح: “باز” (روح بلندپرواز) “به بط گفت” (به نفس قانع یا سالک مبتدی که نماد بط است): “صحرا خوشست” (عالم بی‌کران حقیقت و گستره‌ی معرفت الهی، خوش و دل‌نشین است). اما “بط گفت”: “شبت خوش” (با طعنه یا بی‌توجهی به دعوت باز)، “که مرا جا خوشست” (جای من که در برکه یا آبگیر محدود است، برایم خوشایند و کافی است). این بیت به تفاوت نگاه روح بلندپرواز که خواهان بی‌نهایت است و نفس قانع که به محدوده‌ی خود دل بسته است، اشاره دارد.

بیت دوم:

سر بنهم من که مرا سر خوشست راهْ تو پیما که سرت ناخوشست

شرح: (پاسخ بط به باز) من “سر بنهم” (آرام و ساکن می‌مانم). چرا که “مرا سر خوشست” (در همین جای خود، حال خوشی دارم و سرمست از داشته‌های محدود خود هستم). “راهْ تو پیما” (تو در راه بی‌نهایت برو). چرا که به نظر من “سرت ناخوشست” (این بلندپروازی و بی‌قراری تو، مایه‌ی ناخوشی توست). این بیت بر رضایت نفس به وضعیت موجود و درک نکردن لذت پرواز و رهایی تأکید دارد.

بیت سوم:

گر چَهِ تاریک بُوَد مسکنم در نظرِ یوسفِ زیبا خوشست

شرح: (حال عاشق در چاه هجران) “گر چاه تاریک بود مسکنم” (حتی اگر جایگاه من مانند چاه تاریک و پر از رنج باشد)، اما “در نظر یوسف زیبا خوشست” (چون معشوق من – یوسف زیبا، نمادی از جمال الهی – به من نظر دارد، این چاه نیز برایم خوشایند است). این بیت بر شیرینی رنج و سختی در مسیر عشق به واسطه‌ی توجه معشوق تأکید دارد.

بیت چهارم:

دوست چو در چاه بود چه خوشست دوست چو بالاست به بالا خوشست

شرح: “دوست” (معشوق یا پیر و مراد) “چو در چاه بود چه خوشست” (هنگامی که معشوق در شرایط سخت و محنت‌بار قرار دارد، همراهی با او در آن حال نیز خوشایند است). و “دوست چو بالاست” (هنگامی که معشوق در اوج کمال و مقامات عالی است)، بودن “به بالا خوشست” (رسیدن و همراهی با او در آن مقامات نیز خوشایند است). این بیت بر عشق بی‌قید و شرط عاشق که در تمام حالات و مقامات با معشوق همراهی می‌کند، تأکید دارد.

بیت پنجم:

در بُنِ دریا به تکِ آبِ تلخ در طلبِ گوهرِ رعنا خوشست

شرح: “در بن دریا” (در عمق دریای وجود یا معرفت)، حتی “به تک آب تلخ” (در جایی که آب شور و ناگوار است)، “در طلب گوهر رعنا خوشست” (جستجوی گوهر گرانبها و زیبای حقیقت، خوشایند و ارزشمند است). این بیت بر ارزش تلاش و مجاهدت در مسیر حقیقت، حتی در شرایط سخت و ناگوار، تأکید دارد.

بیت ششم:

بلبل نالنده به گلشن به دشت طوطی گوینده شکرخا خوشست

شرح: “بلبل نالنده” (عاشق محزون که از فراق می‌نالد)، چه “به گلشن” (در باغ عالم ظاهر) باشد و چه “به دشت” (در بیابان عالم معنا)، در حال خود است. و “طوطی گوینده” (سالک واصل که به حقایق رسیده و از آن سخن می‌گوید) که “شکرخا” می‌کند (شیرینی حقایق را می‌چشد و بیان می‌کند)، در حال خود خوش است. این بیت بر تنوع حالات سالکان و زیبایی هر حال در جای خود تأکید دارد.

بیت سیزدهم:

نورِ خدایی‎ست که ذرّات را رقص‎کنان بی‎سر و بی‎پا خوشست

شرح: در عالم هستی، “نور خدایی‎ست” (تجلی نور الهی وجود دارد) که این نور “ذرّات را” (تمام موجودات عالم، حتی کوچکترین ذرات) را به “رقص کنان بی‎سر و بی‎پا خوشست” (در حالتی از بی‌خودی و رهایی از قید جسم و صورت مادی به رقص درآورده است). این بیت بر وحدت وجود و رقص ذرات عالم در پرتو نور الهی تأکید دارد.

بیت چهاردهم:

رقص در این نور خرد کن کز او تحت ثری تا به ثریا خوشست

شرح: ای انسان، “رقص در این نور خرد کن” (در پرتو این نور الهی، با عقل خود به رقص درآی و به بی‌خودی برس). چرا که “کز او تحت ثری تا به ثریا خوشست” (به واسطه‌ی این نور، از پایین‌ترین نقطه زمین تا بالاترین نقطه آسمان، همه جا خوش و زیباست). این بیت بر لزوم فنای عقل در نور الهی و فراگیری زیبایی و خیر در تمام عالم در پرتو این نور تأکید دارد.

بیت پانزدهم:

ذره شدی بازمرو که مشو صبر و وفا کن که وفاها خوشست

شرح: ای سالک، تو در این مسیر به مقام “ذره شدی” (به فنا در نور الهی رسیدی و خود را ناچیز دیدی). اکنون “باز مرو که کوه مشو” (از این مقام بازنگرد و دوباره مانند کوه، نماد منیّت و استقلال، نباش). در این مقام “صبر و وفا کن” (پایداری کن و به عهد خود با معشوق وفا کن). چرا که “وفاها خوشست” (وفاداری در این مسیر، مایه‌ی سعادت و خوشی‌های بی‌نهایت است). این بیت بر لزوم پایداری در مقام فنا و ارزش والای وفاداری در مسیر عشق تأکید دارد.

بیت شانزدهم:

بس کن چون دیده ببین و مگو دیده مجو دیده بینا خوشست

شرح: مولانا در بیت پایانی، به خود یا مخاطب می‌گوید: “بس کن” (از سخن گفتن بازایست). “چون دیده ببین و مگو” (هنگامی که با چشم بصیرت دیدی، دیگر نیازی به گفتن نیست). “دیده مجو” (به دنبال دیدن با چشم ظاهر نباش). بلکه “دیده‌ی بینا خوشست” (داشتن چشم باطن و بصیرت حقیقی، مایه‌ی سعادت و خوشی است). این بیت بر برتری شهود باطنی بر بیان کلامی و لزوم داشتن بصیرت درونی تأکید دارد.

بیت هفدهم:

مفخر تبریز شهم شمس دین با همه فرخنده و تنها خوشست

شرح: مولانا در بیت پایانی با ستایش شمس تبریزی می‌گوید: “مفخر تبریز”، “شهم شمس دین” (افتخار شهر تبریز و پادشاه من، شمس‌الدین تبریزی) است. او “با همه فرخنده” (برای همگان مبارک و مایه‌ی سعادت) است و در عین حال، در مقام خود “تنها خوشست” (در اوج وحدت و بی‌نیازی، در تنهایی خود نیز خوش و کامل است). این بیت بر مقام بلند و یگانه‌ی شمس تبریزی به عنوان مظهر حقیقت الهی و منبع فیض و سعادت تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 510 دیوان شمس، غزلی است که با زبانی تمثیلی و دل‌نشین، به بیان تفاوت نگاه‌ها و مسیرهای سالکان در عالم معنا می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر ارزش رهایی از قید مکان و دل سپردن به گستره‌ی بی‌نهایت حقیقت، شیرینی رنج و سختی در مسیر عشق، ارزش تلاش و مجاهدت در مسیر حقیقت، تنوع حالات سالکان و زیبایی هر حال، وحدت وجود و رقص ذرات عالم در پرتو نور الهی، لزوم فنای عقل در نور الهی، لزوم پایداری در مقام فنا و ارزش والای وفاداری، برتری شهود باطنی بر بیان کلامی، و مقام بلند و یگانه‌ی شمس تبریزی تأکید دارد. این غزل تصویری از مسیر پربار سلوک و رسیدن به مقام فنا و بقا در پرتو هدایت پیر و مراد ارائه می‌دهد.