تفسیر غزل شماره 507 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 507 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است با مضمونی عمیق عرفانی که به بیان فراگیری و سلطه‌ی مطلق اراده‌ی معشوق الهی بر تمام هستی می‌پردازد. مولانا در این غزل با طرح سؤالاتی بلاغی، این حقیقت را که هیچ موجودی خارج از دایره‌ی بندگی و تأثیر اراده‌ی معشوق نیست، برجسته می‌کند. او غم و شادی، بخل و کرم، و تمام حالات و پدیده‌های عالم را ناشی از قبض و بسط، خوف و رجا، و در نهایت اراده‌ی معشوق می‌داند و بر لزوم تسلیم در برابر قضا و قدر الهی تأکید می‌ورزد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی پرسش‌گونه و کوبنده، به بیان حقیقت بندگی همگان در برابر اراده‌ی الهی می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

کیست که او بنده رای تو نیست کیست که او مست لقای تو نیست

شرح: مولانا با دو سؤال آغازین، فراگیری اراده‌ی معشوق و مستی ناشی از دیدار او را مطرح می‌کند: “کیست که او بنده رای تو نیست؟” (چه کسی در عالم هستی وجود دارد که بنده‌ی اراده و فرمان تو نباشد؟) و “کیست که او مست لقای تو نیست؟” (چه کسی است که از دیدار و تجلی تو مست و بی‌خود نشده باشد؟) این بیت بر بندگی مطلق تمام موجودات در برابر اراده‌ی الهی و تأثیر فراگیر جمال او تأکید دارد.

بیت دوم:

غصه کشی کو که ز خوف تو نیست یا طربی کان ز رجای تو نیست

شرح: “غصه کشی کو” (چه کسی غم و اندوه می‌کشد) که این غم “ز خوف تو نیست” (ناشی از ترس و بیم از تو نباشد؟) و “یا طربی کان ز رجای تو نیست” (یا چه شادی و نشاطی هست که ناشی از امید و لطف تو نباشد؟) این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام حالات درونی انسان، چه غم و چه شادی، ریشه در ارتباط او با معشوق و حالات خوف و رجا نسبت به او دارد.

بیت سوم:

بخل کفی کو که ز قبض تو نیست یا کرمی کان ز عطای تو نیست

شرح: “بخل کفی کو” (چه دستی است که بخل می‌ورزد و بخشش نمی‌کند) که این بخل “ز قبض تو نیست” (ناشی از قبض و محدود کردن فیض از سوی تو نباشد؟) و “یا کرمی کان ز عطای تو نیست” (یا چه بخشش و کرمی هست که ناشی از عطا و بخشش تو نباشد؟) این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام پدیده‌ها و حالات عالم، چه بخل و چه کرم، ناشی از قبض و بسط فیض از سوی معشوق است.

بیت چهارم:

لعل لبی کو که ز کان تو نیست محتشمی کو که گدای تو نیست

شرح: “لعل لبی کو” (کجا لب یا حقیقتی مانند لعل گرانبها پیدا می‌شود) که این “ز کان تو نیست” (از معدن وجود و حقیقت تو نباشد؟) و “محتشمی کو” (چه انسان باشکوه و والایی وجود دارد) که این “گدای تو نیست” (نیازمند و سائل درگاه تو نباشد؟) این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام زیبایی‌ها و کمالات از سرچشمه‌ی وجود معشوق است و تمام موجودات، حتی والاترین آن‌ها، نیازمند درگاه او هستند.

بیت پنجم:

متصل اوصاف تو با جان‎ها یک رگ بی‎بند و گشای تو نیست

شرح: “اوصاف تو” (صفات و تجلیات تو) “متصل با جان‌ها” (با جان تمام موجودات پیوسته و همراه است). “یک رگ” (حتی کوچکترین جزئی) از وجود نیست که “بی‌بند و گشای تو نیست” (تحت فرمان و اراده‌ی تو نباشد و قبض و بسطش به دست تو نباشد). این بیت بر فراگیری و نفوذ اراده‌ی الهی در تمام ذرات هستی و وابستگی تمام موجودات به او تأکید دارد.

بیت ششم:

هر دو جهان چون دو کف و تو چو جان کف چه دهد کان ز سخای تو نیست

شرح: “هر دو جهان” (عالم ماده و معنا، یا دنیا و آخرت) “چون دو کف” (مانند دو کف دست) هستند و “تو چو جان” (تو مانند جانی که در این کف‌ها حضور دارد) هستی. “کف چه دهد کان ز سخای تو نیست؟” (این کف‌ها چه می‌توانند بدهند که از بخشش و لطف تو نباشد؟) این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام نعمت‌ها و بخشش‌ها در هر دو عالم، از سوی معشوق و نتیجه‌ی سخاوت بی‌نهایت اوست.

بیت هفتم:

چشم کی دیدست در این باغ کون رقص گلی کان ز هوای تو نیست

شرح: “چشم کی دیدست در این باغ کون” (چه چشمی در این باغ هستی دیده است) “رقص گلی” (حرکت و جنبش گلی) را که “ز هوای تو نیست” (ناشی از اراده و خواست تو نباشد؟) تمام حرکات و پدیده‌ها در عالم هستی تحت تأثیر اراده‌ی الهی صورت می‌گیرد. این بیت بر فراگیری اراده‌ی الهی در تمام حرکات و پدیده‌های عالم تأکید دارد.

بیت هشتم:

غافل ناله کند از جور خلق خلق به جز شبه عصای تو نیست

شرح: “غافل” (انسان بی‌خبر از حقیقت) “ناله کند از جور خلق” (از ستم و بی‌مهری دیگران شکوه می‌کند). در حالی که نمی‌داند “خلق به جز شبه عصای تو نیست” (مخلوقات چیزی جز ابزار و دسته‌ی عصای تو نیستند، اشاره به اینکه خداوند از طریق مخلوقات اراده‌ی خود را جاری می‌کند). این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام اتفاقات از سوی حق است و نباید از مخلوقات گلایه کرد.

بیت نهم:

جنبش این جمله عصاها ز توست هر یک جز درد و دوای تو نیست

شرح: “جنبش این جمله عصاها” (حرکت تمام این ابزارها – مخلوقات) “ز توست” و ناشی از اراده‌ی توست. و “هر یک” از این جنبش‌ها و پدیده‌ها، “جز درد و دوای تو نیست” (چیزی جز درد و درمان، رنج و راحتی‌ای که از سوی تو می‌رسد، نیست). این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام پدیده‌ها، چه ناخوشایند و چه خوشایند، از سوی حق است.

بیت دهم:

زخم معلم زند آن چوب کیست کیست که او بند قضای تو نیست

شرح: “آن چوب کیست” که “زخم معلم زند” (معلم با آن چوب تنبیه می‌کند؟) یعنی چه کسی است که این تنبیه را انجام می‌دهد و چه کسی مورد تنبیه قرار می‌گیرد؟ و “کیست که او بند قضای تو نیست؟” (چه کسی است که اسیر و تحت فرمان قضا و قدر تو نباشد؟) این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تمام اتفاقات، حتی تنبیه و مجازات، تحت اراده و قضای الهی صورت می‌گیرد و هیچ کس خارج از این دایره نیست.

بیت یازدهم:

همچو سگان چوب تو را می‎گزند در سرشان فهم جزای تو نیست

شرح: (انسان‌های غافل و نادان) “همچو سگان” (مانند سگ‌هایی که از فهم عاجزند) “چوب تو را می‎گزند” (از ابزار و وسیله‌ی تنبیه تو – اشاره به مخلوقات یا اتفاقات ناخوشایند – گلایه می‌کنند). در حالی که “در سرشان فهم جزای تو نیست” (درک و فهمی از پاداش و جزای حقیقی که از سوی تو می‌رسد، ندارند). این بیت بر نادانی انسان غافل که به جای درک حکمت الهی، از ابزار قهر او گلایه می‌کند، تأکید دارد.

بیت دوازدهم:

دفع بلای تن و آزار خلق جز به مناجات و ثنای تو نیست

شرح: “دفع بلای تن” (دور کردن بلا و سختی از جسم) و “آزار خلق” (رهایی از آزار و اذیت دیگران) “جز به مناجات و ثنای تو نیست” (ممکن نیست مگر با راز و نیاز و ستایش تو). این بیت بر لزوم پناه بردن به درگاه الهی و راز و نیاز با او برای رهایی از بلاها و آزارها تأکید دارد.

بیت چهاردهم:

صاحب حوت از غم امت گریخت جان به کجا برد که جای تو نیست

شرح: “صاحب حوت” (اشاره به حضرت یونس که در شکم ماهی قرار گرفت) “از غم امت گریخت” (از اندوه و رنج ناشی از هدایت قوم خود، گویی فرار کرد). اما او “جان به کجا برد که جای تو نیست؟” (جان خود را به کجا می‌توانست ببرد که خارج از قلمرو و حضور تو باشد؟) این بیت بر فراگیری حضور الهی در تمام مکان‌ها و ناتوانی انسان از فرار از حیطه‌ی قدرت او تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 507 دیوان شمس، غزلی است که با مضمونی عمیق عرفانی، به بیان فراگیری و سلطه‌ی مطلق اراده‌ی معشوق الهی بر تمام هستی می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر بندگی مطلق تمام موجودات در برابر اراده‌ی الهی، تأثیر اراده‌ی او بر تمام حالات درونی و بیرونی، منشأ الهی زیبایی‌ها و کمالات، فراگیری و نفوذ اراده‌ی الهی در تمام ذرات هستی، وابستگی تمام نعمت‌ها و بخشش‌ها به او، فراگیری اراده‌ی الهی در تمام حرکات و پدیده‌های عالم، این حقیقت که تمام اتفاقات از سوی حق است، تحت اراده و قضای الهی بودن تمام اتفاقات، نادانی انسان غافل، لزوم پناه بردن به درگاه الهی، و فراگیری حضور الهی در تمام مکان‌ها تأکید دارد. این غزل تصویری از جهانی ارائه می‌دهد که تماماً تحت اراده‌ی معشوق است و هیچ موجودی خارج از این دایره‌ی بندگی نیست.