تفسیر غزل شماره 500 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 500 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است با مضمونی عمیق عرفانی که به بیان یگانگی و مرکزیت معشوق الهی به عنوان “قبله” حقیقی و بی‌بدیل می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر این حقیقت تأکید دارد که تنها روی به سوی اوست که راهگشاست و هر توجهی به غیر او، بی‌فایده و گمراهی است. او با اشاره به حالات درونی و بیرونی سالک، بر لزوم رهایی از تعلقات و مشاهده‌ی تجلیات معشوق در عالم و به ویژه در شمس تبریزی تأکید می‌ورزد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی تمثیلی و قاطع، به بیان حقیقت قبله‌ی دل و راه وصول به آن می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

قبله امروز جز شهنشه نیست هر که آید به در بگو ره نیست

شرح: مولانا با قاطعیت بیان می‌کند که “قبله” (جهت و سوی توجه، کعبه‌ی دل) “امروز” (در این زمان و برای سالک حقیقی) “جز شهنشه نیست” (چیزی جز معشوق الهی که پادشاه پادشاهان است، نمی‌تواند باشد). هر کسی که به درگاه غیر او روی آورد و راهی جز او بجوید، “بگو ره نیست” (راه حقیقی و وصولی برای او وجود ندارد). این بیت بر یگانگی معشوق به عنوان قبله‌ی حقیقی و بی‌راه بودن مسیرهای غیر او تأکید دارد.

بیت دوم:

عذر گو وز بهانه آگه باش همه خفتند و یک کس آگه نیست

شرح: مولانا سالک را متوجه‌ی غفلت همگان می‌کند و می‌گوید: “عذر گو” (معذرت بخواه از کسانی که در بند ظواهرند) و خود “وز بهانه آگه باش” (آگاه باش که این‌ها همه بهانه‌هایی برای دوری از حقیقت است). چرا که “همه خفتند” (اکثر مردم در خواب غفلت فرورفته‌اند) و “یک کس” (انسان بیدار و آگاه) “آگه نیست” (جز او کسی از حقیقت آگاه نیست). این بیت بر عمومیت غفلت و لزوم بیداری و آگاهی سالک تأکید دارد.

بیت سوم:

نگذارد نه کوته و نه دراز آتشی کو دراز و کوته نیست

شرح: “آتشی” (آتش عشق الهی) که “دراز و کوته نیست” (محدود به زمان و مکان و اوصاف مادی نیست)، “نگذارد” (اجازه نمی‌دهد) که چیزی (وجود سالک، تعلقات او) “نه کوته و نه دراز” بماند (نه ناقص بماند و نه در حد خود متوقف شود، بلکه همه را در خود فانی کند). این بیت بر قدرت فناکنندگی و بی‌نهایت بودن عشق الهی تأکید دارد که تمام محدودیت‌ها را در خود حل می‌کند.

بیت چهارم:

در چه طبع تو خیالاتست یوسفی بی‎خیال در چه نیست

شرح: مولانا با تمثیل چاه و یوسف، به وجود خیالات و اوهام در درون انسان غافل اشاره می‌کند و می‌گوید: “در چه طبع تو” (در چاه طبیعت و نفس تو) پر از “خیالاتست” (اوهام و پندارهای باطل) است. “یوسفی” (اشاره به حقیقت درونی انسان یا روح) تا زمانی که “بی‌خیال” (بدون رهایی از این خیالات) است، “در چه نیست” (در آن چاه نفس اسیر است و به تعالی نمی‌رسد). این بیت بر لزوم رهایی از اوهام و خیالات نفسانی برای دستیابی به حقیقت درونی تأکید دارد.

بیت پنجم:

چون که گندم رسید مغز آکند همره ماست و همره که نیست

شرح: هنگامی که “گندم” (اشاره به وجود سالک یا تجربه‌ی عرفانی) “رسید و مغز آکند” (کامل و پخته شد و به باطن دست یافت)، “همره ماست” (با ما همراه و همراز می‌شود)، اما “همره که نیست” (دیگر همره کسانی که در بند ظاهرند و به مغز نرسیده‌اند، نیست). این بیت بر لزوم پختگی و رسیدن به باطن در مسیر سلوک و تفاوت اهل باطن با اهل ظاهر تأکید دارد.

بیت ششم:

پاره پاره کند یکایک را عشق آن یک که پاره ده نیست

شرح: “عشق آن یک” (عشق خداوند یگانه) که خود “پاره ده نیست” (قابل تجزیه و قسمت شدن نیست)، “پاره پاره کند یکایک را” (تمام تعلقات، دوگانگی‌ها و هستی‌های اعتباری را در خود فانی و متلاشی می‌کند). این بیت بر وحدت ذات الهی و قدرت فناکنندگی عشق او که تمام کثرات را در خود محو می‌کند، تأکید دارد.

بیت هفتم:

گه گهی می‎کشند گوش تو را سوی آن عالمی که گه گه نیست

شرح: “گه گهی” (گاهی اوقات، به واسطه‌ی لطف و کشش الهی) “گوش تو را” (توجه و ادراک باطنی تو را) “می‌کشند” و متوجه می‌کنند “سوی آن عالمی که گه گه نیست” (به سوی عالم معنا و حقیقت که در آنجا زمان و مکان و محدودیت‌های مادی وجود ندارد). این بیت بر کشش و جذبه‌ی الهی که گاهی اوقات نصیب سالک می‌شود و او را متوجه‌ی عالم بی‌کران معنا می‌کند، اشاره دارد.

بیت هشتم:

شمس تبریز شاه ترکانست رو به صحرا که شه به خرگه نیست

شرح: مولانا در بیت پایانی، شمس تبریزی را با اوصافی بلند می‌ستاید و می‌گوید: “شمس تبریز شاه ترکانست” (پادشاه اقلیم حقیقت و عالم معناست، اشاره به قدرت معنوی و نفوذ کلام او). برای یافتن او “رو به صحرا” (به سوی عالم بی‌کران و رهایی از قید و بندها برو)؛ چرا که “شه به خرگه نیست” (پادشاه حقیقت در محدوده‌ی قصر و بارگاه مادی نمی‌گنجد). این بیت بر عظمت مقام شمس تبریزی به عنوان مظهر حقیقت الهی و لزوم رهایی از تعلقات برای یافتن او تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 500 دیوان شمس، غزلی است با مضمونی عمیق عرفانی که به بیان یگانگی و مرکزیت معشوق الهی به عنوان قبله‌ی حقیقی و بی‌بدیل می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر بی‌راه بودن مسیرهای غیر او، عمومیت غفلت و لزوم بیداری، قدرت فناکنندگی و بی‌نهایت بودن عشق الهی، لزوم رهایی از اوهام و خیالات نفسانی، لزوم پختگی و رسیدن به باطن، وحدت ذات الهی و قدرت فناکنندگی عشق او، و کشش و جذبه‌ی الهی تأکید دارد. این غزل با بیان عظمت مقام شمس تبریزی به عنوان مظهر حقیقت الهی و لزوم رهایی از تعلقات برای یافتن او، خواننده را به سوی توجه به قبله‌ی حقیقی و رهایی از قید و بندهای دنیوی فرامی‌خواند.