تفسیر غزل شماره 494 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 494 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است که با زبانی سرشار از وجد و اشتیاق، به تجربه وصول به حقیقت پنهان و دریافت فیوضات الهی که از ازل مقدر شده است، می‌پردازد. مولانا در این غزل، این وصول را به رسیدن به “شاه نهانی” و چشیدن “می آسمانی” تشبیه کرده و هر لحظه‌ی این تجربه را نتیجه‌ی قلم تقدیر الهی می‌داند. او با ستایش معشوق و بیان تأثیرات شگرف او بر عالم و جان، در نهایت انتخاب مسیر شمس تبریزی را تأیید می‌کند.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با بیانی تمثیلی و تکرار ردیف “که نوشت”، بر جنبه‌ی ازلی و تقدیر شده‌ی تجربه عرفانی تأکید می‌ورزد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

به شاه نهانی رسیدی که نوشت می آسمانی چشیدی که نوشت

شرح: مولانا با شادی و حیرت خطاب به سالک واصل یا در وصف حال خود می‌گوید: تو به “شاه نهانی” (حقیقت پنهان الهی که از دیدگان ظاهربین مستور است) رسیدی؛ این وصال چیزی بود که از ازل “نوشت” و مقدر شده بود. تو “می آسمانی” (باده‌ی معرفت و عشق الهی که از عالم بالا می‌آید) را چشیدی؛ این چشیدن نیز چیزی بود که در لوح تقدیر نوشته شده بود. این بیت بر جنبه‌ی جبری و مقدر بودن تجربه وصول و دریافت فیض الهی تأکید دارد.

بیت دوم:

نگار ختن را حیات چمن را میان گلستان کشیدی که نوشت

شرح: تو “نگار ختن” (زیبای سرزمین ختن، اشاره به معشوق بی‌همتا که نمادی از جمال الهی است) را و “حیات چمن” (سرزندگی و شادابی عالم وجود) را به سوی خود و “میان گلستان” (دل خود، عالم باطن) “کشیدی” و جذب کردی؛ این جذب نیز چیزی بود که از ازل نوشته و مقدر شده بود. این بیت بر قدرت جذب معشوق و تأثیر حیات‌بخش او که همگی مقدر الهی است، تأکید دارد.

بیت سوم:

ایا جان دلبر ایا جمله شکر چه ماهی چه شاهی چه عیدی که نوشت

شرح: ای جان دلبر (خطاب به معشوق)، ای سراسر شیرینی (جمله شکر)! چه ماه زیبایی هستی (چه تجلی نورانی داری)، چه شاهی (چه عظمت و سلطنتی داری)، و چه عید مبارکی (چه زمان وصال پر شادی)! تمام این اوصاف و این تجربه شیرین، چیزی بود که از ازل نوشته و مقدر شده بود. این بیت بر اوصاف کمالی معشوق و مبارک بودن وصال که همگی در تقدیر الهی بوده است، تأکید دارد.

بیت چهارم:

ز مستان سلامت ز رندان پیامت که قفل طرب را کلیدی که نوشت

شرح: از “مستان” (عاشقان بی‌خودی که از باده‌ی عشق مست شده‌اند) سلام می‌رسد و از “رندان” (وارستگان از قید ظواهر که به باطن رسیده‌اند) پیام می‌آید (پیام شوق و وصال). معشوق همان کسی است که کلید “قفل طرب” (کلید شادی و سرور حقیقی) است؛ و این خاصیت نیز چیزی بود که از ازل نوشته و مقدر شده بود. این بیت بر شور و حال عاشقان و رندان و نقش معشوق به عنوان منبع شادی حقیقی تأکید دارد.

بیت پنجم:

چه رعنا رقیبی چه شیرین طبیبی که در سر شرابی پزیدی که نوشت

شرح: معشوق هم مانند “رقیبی رعنا” (نگهبانی زیبا و دلربا که مانع دسترسی اغیار است، اشاره به ناز معشوق) است و هم مانند “طبیبی شیرین” (طبیبی که داروی شفابخش و دلنشین می‌دهد، اشاره به لطف و درمان‌گری معشوق). او همان کسی است که در درون (در سر، در باطن) تو شرابی (باده‌ی عشق و معرفت) پخته و آماده کرده است؛ این آماده‌سازی شراب نیز چیزی بود که از ازل نوشته و مقدر شده بود. این بیت بر جنبه‌های متفاوت معشوق (هم ناز و هم لطف) و تأثیر او در آماده‌سازی باطن عاشق برای دریافت باده‌ی معرفت تأکید دارد.

بیت ششم:

دلا خوش گزیدی غم شمس تبریز گزیده کسی را گزیدی که نوشت

شرح: مولانا در بیت پایانی، خطاب به دل خود می‌گوید که ای دل، “غم شمس تبریز” (عشق و تعلق به شمس تبریزی) را نیکو و به درستی “گزیدی” و انتخاب کردی. تو کسی را انتخاب کردی که خود “گزیده” و انتخاب شده (از سوی حق) است؛ و این انتخاب تو نیز چیزی بود که از ازل نوشته و مقدر شده بود. این بیت بر انتخاب آگاهانه‌ی مسیر عشق شمس تبریزی به عنوان راه وصول به حق و تأیید این انتخاب توسط قلم تقدیر الهی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 494 دیوان شمس، غزلی است که با زبانی سرشار از وجد و اشتیاق، به تجربه وصول به حقیقت پنهان و دریافت فیوضات الهی که از ازل مقدر شده است، می‌پردازد. مولانا در این غزل، با تکرار ردیف “که نوشت”، بر جنبه‌ی ازلی و تقدیر شده‌ی تجربه عرفانی، قدرت جذب معشوق و تأثیر حیات‌بخش او، اوصاف کمالی معشوق و مبارک بودن وصال، شور و حال عاشقان و رندان، و جنبه‌های متفاوت معشوق (هم ناز و هم لطف) تأکید دارد. این غزل با بیان انتخاب آگاهانه‌ی مسیر عشق شمس تبریزی و تأیید این انتخاب توسط قلم تقدیر الهی، تصویری از وصول به حقیقت و تسلیم در برابر تقدیر الهی در عالم عشق ارائه می‌دهد.