تفسیر غزل شماره 479 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 479 از دیوان پر شور و حال شمس مولانا، غزلی است با مضمونی خاص که به توصیف رفتار و ناز معشوق از نگاه عاشق و شیرین دیدن تمام افعال او، حتی جفا و بهانه، می‌پردازد. مولانا در این غزل با بیانی ظریف و در عین حال پرشور، به این نکته اشاره می‌کند که در عالم عشق، معیارها دگرگون می‌شوند و آنچه در نظر عقل عیب است، در چشم عاشق کمال محسوب می‌شود. او وفا را در جفا و حقیقت را در فریب معشوق می‌جوید.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی سرشار از paradox و شور، به توصیف حال عاشق در برابر ناز معشوق می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

ستیزه کن که ز خوبان ستیزه شیرینست بهانه کن که بتان را بهانه آیینست

شرح: مولانا از معشوق (که از خوبان است) می‌خواهد که ستیزه کند و ناز ورزد، چرا که ستیزه و ناز از خوبان شیرین و دلنشین است. همچنین بهانه بیاور، چرا که بهانه آوردن آیین و رسم بتان (زیبارویان، معشوقان) است. این بیت نشان‌دهنده این است که عاشق، هر رفتاری را از معشوق زیبا و پذیرفتنی می‌داند و حتی ناز و جفای او را نیز دوست دارد.

بیت دوم:

از آن لب شکرینت بهانه‎های دروغ به جای فاتحه و کاف‎ و ها و یاسین است

شرح: بهانه‌های دروغی که از آن لب شیرین تو (معشوق) صادر می‌شود، در نظر من به جای سوره‌های مبارکه فاتحه، کهیعص (که در اول سوره مریم آمده و از حروف مقطعه است) و یس است. این بیت نشان‌دهنده این است که کلام معشوق، حتی اگر بهانه و دروغ باشد، در نظر عاشق به قدری ارزشمند و مقدس است که جای کلام وحی را می‌گیرد.

بیت سوم:

وفا طمع نکنم زانک جور خوبان را طبیعت است و سرشت است و عادت و دینست

شرح: من از خوبان (معشوقان) توقع وفا ندارم، چرا که جور و جفا طبیعت و سرشت و عادت و حتی دین و آیین آن‌هاست. این بیت بیانگر این است که عاشق به بی‌وفایی معشوق آگاه است، اما آن را بخشی از ذات و رسم او می‌داند و به همین دلیل از او دلگیر نمی‌شود و همچنان در عشق پایدار می‌ماند.

بیت چهارم:

اگر ترش کنی و رو ز ما بگردانی به قاصد است و به مکر است و آن دروغینست

شرح: اگر روی خود را از ما ترش کنی و از ما روی بگردانی، بدان که این رفتار ظاهری تو، از روی قاصد (اراده و عمد) و مکر (حیله) است و این ترش‌رویی دروغین است و با حقیقت حال تو (که لطف و مهربانی است) تفاوت دارد. این بیت نشان‌دهنده این است که عاشق در وراء ظاهر ناخوشایند معشوق، حقیقت لطف و عنایت او را می‌بیند.

بیت پنجم:

ز دست غیر تو اندر دهان من حلوا به جان پاک عزیزان که گرز رویینست

شرح: حلوایی که از دست غیر تو (هر آنچه غیر معشوق است) به دهان من می‌رسد (اشاره به لذت‌ها و خوشی‌های دنیوی که از غیر حق حاصل می‌شود)، به جان پاک عزیزان قسم، مانند گرز رویین (گرزی سنگین و دردناک) است. این بیت بیانگر این است که هیچ لذت و خوشی‌ای از غیر معشوق برای عاشق حقیقی دلنشین نیست و حتی مانند رنج و درد است.

بیت ششم:

هزار وعده ده آنگه خلاف کن همه را که آن سراب که ارزد صد آب خوش اینست

شرح: هزاران وعده به من بده، و سپس تمام آن‌ها را خلاف کن (به هیچ یک وفا نکن). چرا که آن سرابی (امید و آرزوی رسیدن به وصال) که ارزش صد آب خوش (لذت‌های واقعی و وصال ظاهری) را دارد، همین (وعده‌ها و نازهای تو) است. این بیت بیانگر این است که امید و آرزوی وصال معشوق، حتی اگر با بی‌وفایی و خلاف وعده همراه باشد، در نظر عاشق از خود وصال ظاهری نیز ارزشمندتر است.

بیت هشتم:

جواب همچو شکر او دهد که محتاج است جواب تلخ تو را صد هزار تمکینست

شرح: کسی که محتاج است و در موضع ضعف قرار دارد، جواب شیرین مانند شکر می‌دهد. اما در جواب تلخ تو (معشوق) صد هزار تمکین (اعتبار و ارج) وجود دارد. این بیت بر برتری جواب تلخ معشوق (که نشان از بی‌نیازی و قدرت اوست) بر جواب شیرین دیگران (که از سر نیاز است) تأکید دارد.

بیت نهم:

جمال و حسن تو گنج است و خوی بد چون مار بقای گنج تو بادا که آن برونینست

شرح: جمال و زیبایی تو مانند گنجی ارزشمند است، اما “خوی بد” (بداخلاقی، ناز) تو مانند مار است. مولانا سپس آرزو می‌کند که گنج وجود تو پایدار باشد، چرا که خوی بد تو چیزی “برونین” (عرضی و غیرذاتی) است و به اصل وجود تو لطمه‌ای نمی‌زند. این بیت بیانگر این است که عاشق، عیب‌های ظاهری معشوق را نادیده می‌گیرد و به اصل زیبایی و کمال او توجه دارد.

بیت دوازدهم:

خورند چوب خلیفه شهان چو شاه شوند جفای عشق کشیدن فن سلاطین است

شرح: پادشاهان نیز هنگامی که به مقام سلطنت می‌رسند، چوب خلیفه (اشاره به ادب و تربیت و تحمل سختی‌ها) را می‌خورند. کشیدن و تحمل جفای عشق، هنر و شیوه‌ی سلاطین (عارفان و واصلان) است. این بیت بر لزوم تحمل سختی‌ها و رنج‌ها در راه عشق و مقام والای کسانی که این رنج‌ها را تحمل می‌کنند، تأکید دارد.

بیت پانزدهم:

چنانک مدرسه فقه را برون شوها است بدانک مدرسه عشق را قوانینست

شرح: همانطور که مدرسه‌ی فقه، آداب و رسوم و روش‌های خاص خود (برون‌شوها) را دارد، بدان که مدرسه‌ی عشق نیز قوانین و قواعد خاص خود را دارد. این بیت به نظام‌مند بودن عالم عشق و وجود آداب و قواعدی در این مسیر اشاره دارد که با قواعد عالم ظاهر متفاوت است.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 479 دیوان شمس، غزلی است که به زیبایی به توصیف رفتار و ناز معشوق از نگاه عاشق و شیرین دیدن تمام افعال او می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر دگرگونی معیارها در عالم عشق، ارزشمند بودن کلام معشوق حتی اگر بهانه باشد، بی‌وفایی ذاتی خوبان و در عین حال لطافت پنهان در جفای آن‌ها، بی‌ارزش بودن لذت‌های دنیوی در برابر امید وصال، و لزوم تحمل سختی‌ها در راه عشق تأکید می‌کند. این غزل با بیانی سرشار از paradox، به نظام‌مند بودن عالم عشق و تفاوت قوانین آن با قوانین عالم ظاهر اشاره می‌نماید.