تفسیر غزل شماره 465 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 465 از دیوان پرفیض شمس مولانا، غزلی است که به بیان فقر وجودی عاشق در برابر غنای مطلق معشوق و یگانگی کار و بار عاشق با کار معشوق می‌پردازد. مولانا در این غزل با زبانی سرشار از اقرار و اعتراف به وابستگی خود به حق، همه هستی و توانایی‌های خود را ناشی از او می‌داند و تنها کار و پیشه‌ی خود را در این عالم، همان کار معشوق معرفی می‌کند.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با تأکید بر فقر و نیاز عاشق به معشوق، همه چیز را از آن او دانسته و وجود خود را در او فانی می‌بیند. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

کار ندارم جز این کارگه و کارم اوست لاف زنم لاف لاف چونک خریدارم اوست

شرح: مولانا در این بیت، کار و پیشه‌ی خود را منحصر به کارگاه وجود (عالم هستی یا وجود خود) می‌داند و در این کارگاه، تنها کار او همان کار معشوق است. او با افتخار و “لاف لاف” (اظهار فخر و مباهات) می‌گوید که چرا لاف نزنم، در حالی که خریدار من (وجود و هستی من) اوست؟ این بیت بیانگر فناء فی‌الله و یکی شدن اراده عاشق با اراده معشوق است.

بیت دوم:

طوطی گویا شدم چون شکرستانم اوست بلبل بویا شدم چون گل و گلزارم اوست

شرح: مولانا بیان می‌کند که اگر طوطی‌وار سخن می‌گوید (نطق می‌کند)، به این دلیل است که شکرستان وجود او (منبع الهام و سخن) معشوق است. و اگر مانند بلبل بوی خوش عشق را استشمام می‌کند و نغمه‌سرایی می‌کند، به این دلیل است که گل و گلزار وجود او (منبع زیبایی و عطر) معشوق است. این بیت نشان‌دهنده این است که تمام استعدادها و توانایی‌های عاشق، ناشی از وجود و فیض معشوق است.

بیت سوم:

پر به ملک برزنم چون پر و بالم از اوست سر به فلک برزنم چون سر و دستارم اوست

شرح: اگر عاشق می‌تواند با پر و بال خود به عالم ملکوت پرواز کند، به این دلیل است که پر و بال او از معشوق است. و اگر می‌تواند سر به فلک (اوج هستی) بگذارد و در اوج عظمت قرار گیرد، به این دلیل است که سر و دستار او (عزت و سربلندی او) از معشوق است. این بیت به توانمندی‌هایی اشاره دارد که عاشق به واسطه اتصال به معشوق به دست می‌آورد.

بیت چهارم:

جان و دلم ساکنست زانک دل و جانم اوست قافله‎ام ایمنست قافله سالارم اوست

شرح: مولانا می‌گوید که جان و دل من در آرامش و سکون است، چرا که دل و جان حقیقی من (منبع آرامش و حیات) معشوق است. و قافله وجود من در امنیت و امان است، چرا که قافله سالار و راهبر من معشوق است. این بیت به آرامش و اطمینانی اشاره دارد که عاشق با سپردن کار خود به معشوق به دست می‌آورد.

بیت پنجم:

بر مثل گلستان رنگرزم خم اوست بر مثل آفتاب تیغ گهردارم اوست

شرح: در عالم هستی، خم رنگرزی که به گلستان‌ها رنگ و زیبایی می‌بخشد، معشوق است. و مانند آفتاب که با تابش خود به گوهرها ارزش و درخشندگی می‌دهد، تیغ گوهردهنده (منبع ارزش و کمال) نیز معشوق است. این بیت به نقش معشوق به عنوان خالق زیبایی‌ها و بخشنده کمالات در عالم اشاره دارد.

بیت ششم:

خانه جسمم چرا سجده گه خلق شد زانک به روز و به شب بر در و دیوارم اوست

شرح: مولانا با طرح یک پرسش تأمل‌برانگیز، دلیل ارج و احترام یافتن جسم خاکی خود را بیان می‌کند. چرا خانه جسم من مورد سجده و احترام مردم قرار گرفته است؟ به این دلیل که شب و روز بر در و دیوار وجود من (در تمام ابعاد وجودی من) معشوق حضور دارد. این بیت نشان‌دهنده تجلی حق در وجود انسان کامل و متوجه شدن مردم به این تجلی است.

بیت هفتم:

دست به دست جز او می‎نسپارد دلم زانک طبیب غم این دل بیمارم اوست

شرح: دل من جز دست معشوق، دست دیگری را به رسم یاری و پناهندگی نمی‌پذیرد، چرا که تنها طبیب غم و اندوه این دل بیمار من، معشوق است. این بیت به نهایت توکل و وابستگی عاشق به معشوق در رفع دردها و آلام روحی اشاره دارد.

بیت دهم:

شاه مرا خوانده است چون نروم پیش شاه منکر او چون شوم چون همه اقرارم اوست

شرح: معشوق که شاه مطلق است، مرا به بزم خود فراخوانده است. چگونه ممکن است که به سوی این شاه نروم؟ و چگونه می‌توانم او را انکار کنم، در حالی که تمام وجود من اقرار و گواه بر وجود اوست؟ این بیت بیانگر دعوت الهی از سوی حق و پاسخ عاشقانه عاشق به این دعوت و همچنین آشکار بودن حقیقت حق برای اهل بصیرت است.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 465 دیوان شمس، غزلی است در باب فقر وجودی عاشق در برابر غنای مطلق معشوق و یگانگی کار و بار عاشق با کار معشوق. مولانا در این غزل با بیانی شیوا و سرشار از مضامین عرفانی، همه هستی و توانایی‌های خود را ناشی از معشوق دانسته و تنها کار و پیشه‌ی خود را در این عالم، همان کار او معرفی می‌کند. این غزل بر فناء فی‌الله، آرامش و اطمینان در سایه حق، تجلی حق در وجود انسان کامل و نهایت توکل و وابستگی عاشق به معشوق تأکید دارد و با اشاره به دعوت الهی، پاسخ عاشقانه خود را به آن بیان می‌کند.