تفسیر غزل شماره 457 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 457 از دیوان پرشور شمس مولانا، غزلی است که در فضای موسیقی و نغمه‌پردازی، به بیان اشتیاق بی‌اندازه مولانا به معشوق و جلوه‌های دلنشین او می‌پردازد. مولانا در این غزل با اشاره به پرده‌ها و مقامات مختلف موسیقی ایرانی (مانند سپاهان، حجاز، عراق، راست، بوسلیک، حسینی، رهاوی، زنگله)، این الحان را ابزاری برای بیان حالات درونی عاشق و تمنای او برای شنیدن نغمه‌های عشق از سوی معشوق قرار می‌دهد. این غزل نشان‌دهنده جایگاه موسیقی و سماع در اندیشه و عرفان مولاناست و آن را وسیله‌ای برای پرواز روح و رسیدن به عالم معنا می‌داند.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، هر یک از پرده‌های موسیقی را با حالتی از احوال عاشقانه و عرفانی پیوند زده و تمنای خود را در قالب نغمه‌ها بیان می‌کند. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

ای چنگ پرده‎های سپاهانم آرزوست وی نای ناله خوش سوزانم آرزوست

شرح: مولانا خطاب به چنگ می‌گوید که آرزومند شنیدن نغمه‌ها و پرده‌های موسیقی “سپاهان” است. همچنین از نی، ناله‌های خوش و سوزان را تمنا می‌کند. پرده سپاهان در موسیقی ایرانی معمولاً با حالت شادی و طرب همراه است، اما ناله نی همواره یادآور درد فراق و شکایت از جدایی است. این بیت می‌تواند نشان‌دهنده دو حال متناقض در عاشق باشد: شادی از یاد معشوق و درد ناشی از هجران او.

بیت دوم:

در پرده حجاز بگو خوش ترانه‎ای من هدهدم صفیر سلیمانم آرزوست

شرح: مولانا در این بیت از نغمه‌گر می‌خواهد که در پرده “حجاز” ترانه‌ای خوش بخواند. پرده حجاز معمولاً حس حزن و اندوه را القا می‌کند. اما مولانا در ادامه خود را به هدهد تشبیه می‌کند که در طلب صفیر (بانگ) سلیمان است. در ادبیات عرفانی، سلیمان نمادی از حق یا پیر کامل است و هدهد نمادی از سالک و طالب حق. این بیت نشان‌دهنده این است که حتی در نغمه‌های حزین نیز، عاشق در پی نشانه‌ای از معشوق و پیام اوست.

بیت سوم:

از پرده عراق به عشاق تحفه بر چون راست و بوسلیک خوش الحانم آرزوست

شرح: شاعر از نغمه‌گر می‌خواهد که از پرده “عراق” (که معمولاً با حالات سنگین و وقار همراه است) برای عاشقان تحفه‌ای ببرد. همچنین آرزوی شنیدن نغمه‌های خوش‌الحان “راست” و “بوسلیک” را دارد. این اشاره به پرده‌های مختلف موسیقی، بیانگر این است که حالات و مقامات گوناگون در سلوک عاشقانه، هر یک نوای خاص خود را دارند و همه در نهایت به معشوق منتهی می‌شوند.

بیت پنجم:

در خواب کرده‎ای ز رهاوی مرا کنون بیدار کن به زنگله‎ام کانم آرزوست

شرح: مولانا در این بیت به دو پرده دیگر موسیقی اشاره می‌کند: “رهاوی” و “زنگله”. رهاوی معمولاً حالت آرامش و سکون را القا می‌کند، در حالی که زنگله پرده‌ای با حرکات تند و شورانگیز است. مولانا می‌گوید که معشوق او را با رهاوی (شاید اشاره به غفلت یا آرامش کاذب) به خواب فرو برده است و اکنون آرزو دارد که با نغمه زنگله او را بیدار کند و به شور و حال آورد. این بیت می‌تواند بیانگر درخواست عاشق برای خروج از حالت سکون و ورود به مرحله شوریدگی و جذبه در راه عشق باشد.

بیت هفتم:

ای عشق عقل را تو پراکنده گوی کن ای عشق نکته‎های پریشانم آرزوست

شرح: مولانا خطاب به عشق می‌گوید که عقل جزئی را پریشان‌گو و ناتوان سازد. او آرزومند نکته‌های “پریشان” عشق است. این پریشانی، پریشانی حاصل از آشفتگی ذهنی نیست، بلکه پریشانی عقل در برابر عظمت و بی‌کرانگی عشق است. منطق عشق ورای منطق عقل جزئی است و عاشق در این مرحله به حقایقی دست می‌یابد که عقل از درک آن‌ها عاجز است.

بیت هشتم:

ای باد خوش که از چمن عشق می‎رسی بر من گذر که بوی گلستانم آرزوست

شرح: مولانا خطاب به باد خوشی که از چمن عشق (عالم معنا) می‌وزد، آرزو می‌کند که بر او گذر کند تا بوی گلستان عشق را بشنود. این بیت به فیض و الهامی اشاره دارد که از عالم غیب به عاشق می‌رسد و او را از بوی خوش حقیقت بهره‌مند می‌سازد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 457 دیوان شمس، غزلی است دلنشین که با استفاده از زبان موسیقی و نغمه، به بیان حالات درونی عاشق و تمنای او برای ارتباط با معشوق می‌پردازد. مولانا با اشاره به پرده‌های مختلف موسیقی، نشان می‌دهد که چگونه هر نغمه و هر حالتی در این عالم می‌تواند پنجره‌ای به سوی عالم معنا و معشوق ازلی باشد. این غزل بر اهمیت شور و حال عاشقانه و رهایی از قید عقل جزئی در راه رسیدن به حق تأکید می‌کند و آرزوی عاشق برای شنیدن نغمه‌های عشق و بوییدن گلستان وصال را به تصویر می‌کشد.