تفسیر ساده غزل شماره ۴۵۰ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۴۵۰ دیوان شمس مولانا با مطلع “از بامداد روی تو دیدن حیات ماست / امروز روی خوب تو یا رب چه دلرباست” دربارهٔ شادی و حیاتی است که عاشق با دیدن روی معشوق (اشاره به حق تعالی یا شمس تبریزی) در خود احساس می‌کند. مولانا می‌گوید دیدن روی تو در صبح، برای ما عین زندگی است و امروز زیبایی تو بسیار دلنشین است.

او بیان می‌کند که امروز در جمال معشوق لطف و زیبایی دیگری است و هر کاری که یک عاشق شیفته انجام دهد، در این روز شایسته و به جاست. مولانا می‌گوید حتی کسی که دیروز او را نصیحت می‌کرده، امروز که روی معشوق را دیده، از او عذرخواهی کرده است.

برای اینکه بتواند به تماشای جمال معشوق بنشیند، صد چشم می‌خواهد، اما نمی‌داند این چشم‌ها را از چه کسی باید قرض بگیرد و چشم خودش هم کجاست (اشاره به ناتوانی ادراک ظاهری در برابر عظمت معشوق). او پیشاپیش دولت و سعادت امروز را حس می‌کرده و به همین خاطر دلش روزها بی‌قرار بوده و می‌تپیده است.

مولانا از شدت و عظمت عشق می‌گوید که شرم دارد معشوق را بشر بنامد و از خدا می‌ترسد که بگوید او خداست (اشاره به مقام الوهیت که ورای درک است). او می‌گوید که ابرویش می‌جهیده (نشانه‌ای از بخت نیک) و دلش می‌تپیده، و این حالت نشان می‌داده که چنین بخت بلندی در پیش روست.

مولانا خود را رقاص‌ترین درخت در باغ هستی می‌داند، زیرا درخت اقبال اوست و نسیم عنایت حق بر او می‌وزد. او به درخت وجودی که برگ و بار آن را معشوق داده است و به غریبی که همسایهٔ هما (پرندهٔ خوشبختی) است، اشاره می‌کند.

در سایهٔ لطف معشوق، مولانا و یارانش در حال چرخش و سماع هستند و کور است کسی که نمی‌بیند سایه از درختش جدا نیست (اشاره به وحدت وجود و پیوند ناگسستنی عاشق با معشوق). جان از شدت عشق فریاد می‌زند که خوشا به حال این عشق آتشین که با همنشینی با تو، آب حیات را به همراه دارد.

هنگامی که خیال معشوق در دل‌ها می‌گذرد، دل بی‌اختیار و پای‌برهنه به بیرون می‌شتابد و فریاد می‌زند که جان کجاست (اشاره به شدت اشتیاق و بی‌قراری). وقتی زمین از نور روی معشوق روشن می‌شود، گویی هزاران زهره و خورشید در آسمان ظاهر شده‌اند.

مولانا از معشوق می‌خواهد که مانند آفتاب به روزنهٔ دل او نظری کند تا آسمان (یا دیگران) نگویند که این ماه (عاشق) بی‌وفاست. او می‌گوید قدمش از غم خم شده و نشانهٔ کجی (ناتوانی) نشان داده است، اما با عشق، مانند تیر راست و مستقیم به سوی هدف می‌رود. در پایان، خیال خطهٔ تبریز در دلش نقش بسته، چرا که آنجا خانهٔ اجابت دعاها و دل نیز جایگاه دعاست.

به طور خلاصه، این غزل بیانگر:

اهمیت دیدار معشوق و حیاتی بودن آن.
لطف و جمال بی‌نهایت معشوق.
ناتوانی ادراک بشری در برابر عظمت الهی.
پیش‌بینی بخت نیک و سعادت در پرتو عشق.
وحدت وجود و پیوند عاشق با معشوق.
اشتیاق شدید و بی‌قراری عاشق.
تأثیر خیال معشوق بر جان.
نقش عشق در راست شدن و رسیدن به هدف.
اهمیت خطهٔ تبریز (اشاره به شمس) به عنوان جایگاه اجابت.