تفسیر غزل شماره 434 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۴۳۴ از دیوان شمس مولانا با مطلع “هم به بر این بت زیبا خوشکست / من نشستم که همین جا خوشکست”. این غزل به بیان حال خوش عاشق در بزم حضور معشوق (حق تعالی یا پیر کامل) می‌پردازد و بر لذت و شادی حاصل از این حضور تأکید می‌کند. مولانا با بیان اینکه در کنار این بت زیبا (معشوق) بودن خوش و دلنشین است و او تصمیم گرفته است که همین‌جا بماند، به وصف فضای بزم عشق با حضور مطرب، یار، شمع و شراب اشاره می‌کند و این عیش مهیا را خوش می‌شمارد. غزل با تأکید بر اینکه من و تو (عاشق و معشوق یا مولانا و شمس) از این مکان (مقام قرب یا بزم انس) جدا نمی‌شویم و در کنار شکر و حلوا (اشاره به شیرینی وصال) بودن خوش است، به خجالت گل تر (زیبایی‌های عالم) در برابر رخ یار و زیبایی بی‌نظیر او اشاره دارد. همچنین به مستی روزانه از جمال معشوق و خوش بودن ویژهٔ امروز با او، و به قصد پریدن و گرفتن حلقهٔ زلفش که تماشا در آن حلقه خوش است، می‌پردازد و در نهایت با اشاره به شمس تبریز به عنوان نور دل‌ها و دایماً با گل رعنا (معشوق زیبا یا حق) خوش بودن او، به مقام والای پیر کامل و پیوستگی او با حقیقت اشاره رهنمون می‌شود. ردیف غزل “خوشکست” بر حال خوش و لذت‌بخش حضور در بزم عشق و مقام قرب تأکید دارد.

مضامین اصلی غزل

• لذت و شادی حضور در بزم عشق و قرب الهی.
• اهمیت و دلنشینی در کنار معشوق بودن.
• وصف فضای بزم عشق (با نمادهای مطرب، یار، شمع، شراب).
• پیوستگی عاشق و معشوق.
• برتری زیبایی معشوق بر تمام زیبایی‌های عالم.
• مستی دائم از جمال معشوق.
• شوق و قصد فنا در معشوق (گرفتن حلقهٔ زلف).
• مقام والای شمس تبریزی و پیوستگی او با حق.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با بیان حال خوش حضور در بزم معشوق آغاز می‌شود: هم به بر این بت زیبا خوشکست / من نشستم که همین جا خوشکست. در کنار این بت زیبا (معشوق الهی یا پیر کامل) بودن بسیار خوشایند و دلنشین است. من تصمیم گرفته‌ام و اقامت گزیده‌ام، چرا که همین‌جا (در این مقام قرب) خوش و مطلوب است. لذت حضور در محضر معشوق و اختیار کردن این مقام.

به وصف فضای بزم عشق و پیوستگی اشاره دارد: مطرب و یار من و شمع و شراب / این چنین عیش مهیا خوشکست. با حضور مطرب (اشاره به عشق و سماع)، یار من (معشوق)، شمع (نور معرفت) و شراب (بادهٔ عشق)، این‌گونه عیش و شادمانی که مهیا شده، بسیار خوش است. وصف فضای معنوی بزم عشق. من و تو هیچ از این جا نرویم / پهلوی شکر و حلوا خوشکست. من (عاشق) و تو (معشوق، یا مولانا و شمس) هرگز از این مکان (مقام قرب، بزم انس) جدا نمی‌شویم. در کنار هم بودن، مانند در کنار شکر و حلوا (شیرینی وصال و معرفت) بودن، بسیار خوش و لذت‌بخش است. پیوستگی و جدایی‌ناپذیری عاشق و معشوق در بزم انس.

به برتری زیبایی معشوق و مستی دائم اشاره می‌کند: خجل است از رخ یارم گل تر / با چنین چهره و سیما خوشکست. گل تازه و باطراوت (نمادی از زیبایی‌های عالم) از دیدن رخسار یار من شرمنده و خجل است. با وجود چنین چهره و زیبایی بی‌نظیری (که یار دارد)، بسیار خوش و دلنشین است. برتری زیبایی معشوق الهی بر تمام زیبایی‌های ظاهری. هر صباحی ز جمالش مستیم / خاصه امروز که با ما خوشکست. هر صبحگاهان، ما از دیدن جمال او (معشوق) در حال مستی و بی‌خودی هستیم. به ویژه امروز که او با ما مهربان و همراه است، بسیار خوش و مطلوب است. مستی دائم از تجلیات معشوق و تأکید بر لطف خاص او در لحظهٔ حال.

به شوق فنا و مقام شمس تبریز اشاره دارد: بجهم حلقه زلفش گیرم / که در آن حلقه تماشا خوشکست. (از شوق و بی‌قراری) از جای خود بلند می‌شوم و حلقهٔ زلف او (معشوق) را می‌گیرم (اشاره به فنا شدن در وجود او، رسیدن به مقام وحدت). چرا که تماشا و شهود در آن حلقه (مقام فنا، عالم وحدت) بسیار خوش و دلنشین است. شوق فنا در معشوق و لذت شهود در مقام وحدت. شمس تبریز که نور دل\u200cهاست / دایما با گل رعنا خوشکست. شمس تبریزی (پیر کامل) که نور و مایهٔ بصیرت دل‌های عارفان است. او همواره با گل رعنا (معشوق حقیقی، حق تعالی که در نهایت زیبایی و طراوت است) در حال خوشی و وصال است. مقام والای پیر کامل و پیوستگی دائم او با حقیقت الهی.

نتیجه‌گیری

غزل ۴۳۴ مولانا، غزلی است که به بیان حال خوش عاشق در بزم حضور معشوق و تأکید بر لذت و شادی حاصل از این حضور می‌پردازد. مولانا با وصف فضای بزم عشق و پیوستگی عاشق و معشوق، به برتری زیبایی معشوق و مستی دائم از جمال او اشاره می‌کند. غزل با بیان شوق فنا در معشوق و لذت شهود در مقام وحدت، به مقام والای شمس تبریزی و پیوستگی دائم او با حق رهنمون می‌شود. این غزل، بیانی شورانگیز و عارفانه از نگاه مولانا به لذت وصال، اهمیت حضور پیر کامل، و مقامات اهل عشق است.