تفسیر غزل شماره 413 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۴۱۳ از دیوان شمس مولانا با مطلع “من نشستم ز طلب وین دل پیچان ننشست / همه رفتند و نشستند و دمی جان ننشست”. این غزل به پویایی و بی‌قراری دل عاشق در مسیر طلب و جستجوی معشوق می‌پردازد، حتی زمانی که جسم و عقل از حرکت بازایستاده‌اند. مولانا در این غزل با تأکید بر استمرار طلب، به برتری کسی اشاره می‌کند که از جستجو بازنمی‌ایستد و به بی‌قراری جان‌هایی می‌پردازد که ندای تسبیح جمادات را شنیده‌اند. غزل با اشاره به رابطهٔ مهر سلیمان با تخت او و تشویش دل از زلف پریشان یار، به بی‌قراری خواب از خیال لب خندان معشوق و بی‌تأثیری ترشی‌های او بر سودای عاشق اشاره می‌کند و در نهایت با بیان رقص کنان رفتن به سوی گلستان وصال و نقش شمس تبریزی در این مسیر، به جذابیت بی‌نهایت معشوق و تأثیر عمیق او بر جان‌های شیدا رهنمون می‌شود. ردیف غزل “ننشست” است که بر مفهوم بی‌قراری و سکون ناپذیری در مسیر طلب تأکید دارد.

مضامین اصلی غزل

• بی‌قراری و پویایی دل در مسیر طلب.
• تفاوت حال جسم و دل در طلب.
• برتری کسی که از طلب بازنمی‌ایستد.
• بی‌قراری جان‌هایی که ندای تسبیح حق را شنیده‌اند.
• ارتباط میان مهر سلیمان و استقرار تخت او.
• تشویش و بی‌قراری دل از زلف پریشان معشوق.
• پرواز خواب از چشم با دیدن خیال لب خندان معشوق.
• بی‌تأثیری ترشی‌های معشوق بر سودای عاشق.
• رقص کنان رفتن به سوی گلستان وصال.
• جذابیت بی‌نهایت معشوق و تأثیر عمیق او.
• نقش شمس تبریزی (پیر کامل) در این مسیر.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با بیان بی‌قراری دل در مقابل سکون جسم آغاز می‌شود: من نشستم ز طلب وین دل پیچان ننشست / همه رفتند و نشستند و دمی جان ننشست. من (اشاره به جسم یا خودِ ظاهری) از طلب بازایستادم و آرام گرفتم، اما این دل پر پیچ و تاب من آرام نگرفت. همه (همراهان، طالبان دیگر) رفتند و نشستند و قرار یافتند، اما جان من حتی لحظه‌ای آرام ننشست و از طلب بازنایستاد. پویایی بی‌وقفهٔ جان در مسیر طلب معشوق.

به برتری استمرار در طلب اشاره دارد: هر کی استاد به کاری بنشست آخر کار / کار آن دارد آن کز طلب آن ننشست. هر کسی که در کاری ماهر و استاد شد، در نهایت از آن کار بازایستاد و به سکون رسید. اما کسی به کار و مقام حقیقی (قرب الهی) دست می‌یابد که از طلب و جستجوی آن بازنایستاده است. ارزش استمرار و پایداری در طلب حق.

به بی‌قراری جان‌هایی که ندای حق را شنیده‌اند اشاره می‌کند: هر کی او نعره تسبیح جماد تو شنید / تا نبردش به سراپرده سبحان ننشست. هر کسی که او (جان) نعره و فریاد تسبیح جمادات (موجودات عالم که با زبان حال خدا را تسبیح می‌کنند) تو را شنید، تا زمانی که این ندا او را به سراپردهٔ پاک و منزه حق تعالی نبرد، آرام نگرفت. تأثیر ندای حق بر جان و بی‌قراری برای رسیدن به مقام سبحان.

به ارتباط مهر سلیمان با تخت او اشاره دارد: تا سلیمان به جهان مهر هوایت ننمود / بر سر اوج هوا تخت سلیمان ننشست. تا زمانی که حضرت سلیمان در عالم (به قدرت الهی) مهر و محبت تو را (ای حق) آشکار نکرد، تخت پادشاهی او بر اوج هوا قرار نگرفت و مستقر نشد. وابستگی قدرت ظاهری به مهر و ارادهٔ الهی.

به تشویش و بی‌قراری دل از زلف پریشان یار اشاره دارد: هر کی تشویش سر زلف پریشان تو دید / تا ابد از دل او فکر پریشان ننشست. هر کسی که تشویش و آشفتگی سر زلف پریشان تو را (ای معشوق) دید، از آن پس تا ابد از دل او فکر و خیال و بی‌قراری برطرف نشد و آرام نگرفت. تأثیر زیبایی و دلربایی معشوق بر بی‌قراری عاشق.

به پرواز خواب از چشم با دیدن خیال لب خندان معشوق اشاره دارد: هر کی در خواب خیال لب خندان تو دید / خواب از او رفت و خیال لب خندان ننشست. هر کسی که در عالم خواب، خیال لب خندان تو را (ای معشوق) دید، خواب از چشمان او رخت بربست و رفت، اما خیال و تصویر لب خندان تو در ذهن او باقی ماند و از جای ننشست. تأثیر خیال معشوق بر بی‌خوابی و بی‌قراری عاشق.

به بی‌تأثیری ترشی‌های معشوق بر سودای عاشق اشاره دارد: ترشی‌های تو صفرای رهی را ننشاند / وز علاج سر سودای فراوان ننشست. ترشی‌ها و ناخوشایندی‌های تو (ای معشوق، اشاره به ناز و عتاب یا آزمایش‌ها) صفرای راهی را (تلخی و رنج ناشی از دوری تو را) آرام نکرد و از بین نبرد. و این تلخی و رنج از علاج و درمان سودای فراوان (شوق و عشق بی‌حد به تو) بازنایستاد. پایداری و شدت سودای عاشق علیرغم ناخوشایندی‌ها.

در بیت پایانی، به رقص کنان رفتن به سوی گلستان وصال اشاره دارد: هر که را بوی گلستان وصال تو رسید / همچنین رقص کنان تا به گلستان ننشست. هر کسی که بوی خوش گلستان وصال تو را (ای معشوق) شنید و به مشامش رسید، از شدت شوق و وجد همین‌طور رقص کنان حرکت کرد و آرام نگرفت تا به گلستان وصال رسید. بی‌قراری و شوریدگی عارفان برای رسیدن به وصال حق.

نتیجه‌گیری

غزل ۴۱۳ مولانا، غزلی است که با تأکید بر بی‌قراری و پویایی بی‌وقفهٔ دل عاشق در مسیر طلب، به برتری استمرار در جستجوی حق اشاره می‌کند. مولانا با بیان تأثیر ندای حق بر جان‌ها و وابستگی قدرت ظاهری به ارادهٔ الهی، به بی‌قراری عاشق از زیبایی معشوق و بی‌خوابی ناشی از خیال او می‌پردازد. غزل با بیان پایداری سودای عاشق علیرغم ناخوشایندی‌ها، به شوق و وجد بی‌حد عارفان برای رسیدن به وصال و رقص کنان رفتن به سوی گلستان حق اشاره دارد. این غزل، بیانی پرشور از نگاه مولانا به طلب، استمرار در سلوک، و بی‌قراری عاشقانه در مسیر وصال است.