تفسیر غزل شماره 380 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۸۰ از دیوان شمس مولانا با مطلع “آن خواجه اگر چه تیزگوش است / استیزه کن و گران فروش است”. این غزل به نظر می‌رسد در وصف معشوق یا پیر و مرادی باشد که در عین آگاهی و تیزگوشی (اشاره به آگاهی الهی)، در ظاهر استیزه‌جو و بی‌اعتنا به نظر می‌رسد و وصال خود را گران می‌فروشد. مولانا در این غزل به عمق وجود معشوق و تفاوت ظاهر و باطن او اشاره دارد و سالک را از فریب ظاهر برحذر می‌دارد. ردیف غزل “است” است که بر حقایق و صفات معشوق و احوال عاشق تأکید می‌کند.

مضامین اصلی غزل

• آگاهی و تیزگوشی معشوق در عین استیزه‌جویی و گران‌فروشی.
• فریبندگی خندهٔ سست معشوق و ایمنی بی‌جای عاشق.
• تشبیه معشوق به آب زیر کاه و دریای در جوش زیر خس.
• بی‌فایدگی هوشیاری در عالم عشق که قفل هوش است.
• فریبندگی خندهٔ معشوق بر روی عاشق که روی‌پوش است.
• بی‌قرار شدن هر دلی که به چنگ معشوق افتد.
• طواف روح‌ها بر گرد معشوق به دلیل شیرینی او.
• تشبیه معشوق به شیری که غم از هیبتش چون موش در گور است.
• روز نقد بودن شمس تبریز و بی‌ارزش بودن گذشته.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با وصف معشوق آغاز می‌شود: آن خواجه اگر چه تیزگوش است / استیزه کن و گران فروش است. آن سرور و معشوق ما، اگرچه بسیار آگاه و تیزگوش است (از احوال ما باخبر است)، در ظاهر استیزه‌جو و لجباز به نظر می‌رسد و وصال و توجه خود را بسیار گران می‌فروشد. اشاره به ناز معشوق و دشواری وصال.

به فریبندگی خندهٔ معشوق اشاره دارد: من غره به سست خنده او / ایمن گشتم که او خموش است. من (عاشق)، به خندهٔ بظاهر بی‌اهمیت و سست او مغرور شدم و گمان کردم که او ساکت و بی‌خطر است و ایمن گشتم. غافل از اینکه در پس این ظاهر، عمق دیگری نهفته است.

به عمق وجود معشوق اشاره می‌کند: هش دار که آب زیر کاه است / بحری است که زیر که به جوش است. هوشیار باش و فریب ظاهر او را نخور. او مانند آب زیر کاه است (در ظاهر آرام ولی در باطن جاری و عمیق). او دریایی است که زیر خس و خاشاک (ظاهر بی‌ارزش) در حال جوش و خروش است. عمق و عظمت پنهان معشوق.

به بی‌فایدگی هوشیاری در عالم عشق اشاره دارد: هر جا که روی هش است مفتاح / این جا چه کنی که قفل هوش است. در عالم مادی و ظاهری، هوشیاری و عقل کلید حل مشکلات و دستیابی به مقصود است. اما در این عالم عشق (عالم بی‌خودی و فنا)، هوش و عقل قفل است و کارایی ندارد. عالم عشق، ورای عقل و ادراکات جزئی است.

به فریبندگی خندهٔ معشوق بر روی عاشق اشاره دارد: در روی تو بنگرد بخندد / مغرور مشو که روی پوش است. معشوق به روی تو نگاه می‌کند و می‌خندد. از این خنده مغرور و شادمان مشو، چرا که این خنده در واقع روی‌پوش و حجابی بر حقیقت و عمق وجود اوست. خندهٔ معشوق، گاه برای پنهان کردن جدیت عشق است.

به بی‌قرار شدن دل در چنگ معشوق اشاره دارد: هر دل که به چنگ او درافتاد / چون چنگ همیشه در خروش است. هر دلی که به دام و چنگ معشوق گرفتار شد، مانند ساز چنگ که سیم‌هایش کشیده شده، همیشه در خروش و ناله و بی‌قراری است. تأثیر عشق در بی‌قرار ساختن دل عاشق.

به طواف روح‌ها بر گرد معشوق اشاره دارد: با این همه روح‌ها چو زنبور / طواف ویند زانک نوش است. با وجود این بی‌قراری‌ها و خروش‌ها، روح‌ها مانند زنبورهای عسل، بر گرد او (معشوق) طواف می‌کنند. چرا که او شیرین و دلپذیر است (نوش است). جذابیت معشوق برای جان‌ها.

به هیبت معشوق و ناچیز شدن غم اشاره دارد: شیری است که غم ز هیبت او / در گور مقیم همچو موش است. او (معشوق) مانند شیری با هیبت است. به طوری که غم در برابر هیبت او، مانند موشی ناچیز در گوشه‌ای (گور) پنهان و ساکن شده است. غلبهٔ هیبت معشوق بر غم و اندوه.

در بیت پایانی، به روز نقد بودن شمس تبریز اشاره دارد: شمس تبریز روز نقد است / عالم به چه در حدیث دوش است. شمس تبریز (مراد و معشوق مولانا)، روز حال و نقد و حقیقت جاری است. عالم در برابر او و در غیاب او، به چه کار می‌آید؟ او مانند سخن و حدیث دیروز و گذشته است که ارزشی ندارد. حضور شمس، حقیقت زمان حال و نقد است.

نتیجه‌گیری

غزل ۳۸۰ مولانا، غزلی است که به بیان صفات و احوال معشوق الهی یا پیر کامل از نگاه عاشق می‌پردازد. مولانا با تأکید بر تفاوت ظاهر و باطن معشوق، سالک را از فریب ظواهر برحذر می‌دارد و به عمق و عظمت پنهان او اشاره می‌کند. غزل با بیان بی‌قراری دل عاشق در چنگ معشوق و در عین حال جذابیت بی‌حد او برای جان‌ها، به پارادوکس‌های عشق اشاره می‌کند. در نهایت، با تجلیل از هیبت معشوق و ناچیز شدن غم در برابر او، و با تأکید بر حضور بی‌زمان شمس تبریزی، به مقام والای پیر و حقیقت حال اشاره می‌کند. این غزل، بیانی زیبا از نگاه مولانا به معشوق، عشق، و جایگاه پیر در عرفان است.