تفسیر غزل شماره 345 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۴۵ از دیوان شمس مولانا با مطلع “بگو ای یار همراز این چه شیوه‌ست / دگرگون گشته‌ای باز این چه شیوه‌ست”. این غزل، خطاب به یار و معشوق است که در نظر عاشق، رفتارش تغییر کرده و حالات و جلوه‌های جدیدی از خود نشان می‌دهد. مولانا با طرح پی‌درپی سؤال “این چه شیوه‌ست؟”، شگفتی و حیرت خود را از این دگرگونی و جلوه‌گری‌های تازهٔ معشوق بیان می‌کند و این حالات را نشانه‌هایی از عمق و پیچیدگی عشق می‌داند. ردیف اصلی غزل، پرسش “این چه شیوه‌ست” است که در پایان بیشتر ابیات تکرار می‌شود و بر عنصر حیرت و تکرار شیوه‌های نو از سوی معشوق تأکید دارد.

مضامین اصلی غزل

• حیرت و شگفتی عاشق از تغییر حال و شیوه‌های نوِ معشوق.
• جلوه‌گری‌های گوناگون معشوق (ترک خوش‌رنگ، چشم غماز).
• دام و دانه‌ای تازه در راه عشق.
• ناز معشوق که کشندهٔ عاشق است.
• دریدن پردهٔ ظاهری و آشکار شدن حقیقت عشق.
• تجدید عشق کهن از نو.
• حلال بودن جان دادن در پای آواز معشوق.
• شور و حال بی‌نظیر عشق.
• معرفی شراب، عشق و رنگ به عنوان غمازان (آشکارکنندگان) حال عاشق.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با سؤالی خطاب به یار همراز آغاز می‌شود: بگو ای یار همراز این چه شیوه‌ست / دگرگون گشته‌ای باز این چه شیوه‌ست. ای یار محرم راز من، بگو این چه طرز رفتار و شیوه‌ای است که پیش گرفته‌ای؟ دوباره دگرگون شده‌ای و حالتی تازه نشان می‌دهی، این چه شیوه‌ای است؟ این سؤال نشان‌دهندهٔ مشاهدهٔ حالات و جلوه‌های جدیدی از معشوق است که عاشق را به حیرت واداشته است.

به جلوه‌های خاص معشوق اشاره می‌کند: عجب ترک خوش رنگ این چه رنگست / عجب ای چشم غماز این چه شیوه‌ست. شگفتا، این ترک خوش‌رنگ (استعاره از معشوق زیبا که ممکن است اشاره به شمس تبریزی باشد) چه رنگ و حالتی دارد؟ شگفتا، ای چشم غماز و آشکارکنندهٔ رازهای عشق، این چه شیوه‌ای است که داری؟ زیبایی و نگاه نافذ معشوق موجب شگفتی عاشق است.

به دام و دانه‌ای تازه در مسیر عشق اشاره دارد: دگربار این چه دامست و چه دانه ‌ست / که ما را کشتی از ناز این چه شیوه‌ست. دوباره این چه دام و دانه‌ای است (اشاره به جذابیت‌ها و جلوه‌های معشوق که دل عاشق را شکار می‌کند) که تو با ناز و کرشمهٔ خود ما را از پای درآوردی و کشتی؟ این چه شیوه‌ای است که در اوج ناز، عاشق را از هستی ساقط می‌کنی.

به دریده شدن پردهٔ ظاهری توسط معشوق اشاره می‌کند: دریدی پرده ما این چه پرده‌ست / یکی پرده برانداز این چه شیوه‌ست. پردهٔ وجود ما (پردهٔ خودی، حجاب غفلت) را دریدی و از میان برداشتی، این چه پرده‌ای بود که دریده شد؟ اکنون که چنین کرده‌ای، یکی دیگر از پرده‌ها را نیز برانداز و حقیقت را بیشتر آشکار کن؛ این چه شیوه‌ای از جلوه‌گری است؟ معشوق با جذبهٔ خود، حجاب‌ها را از برابر دیدگان عاشق برمی‌دارد.

به تجدید عشق کهن اشاره می‌کند: منم آن کهنه عشقی که دگربار / گرفتم عشق از آغاز این چه شیوه‌ست. من همان عاشق دیرینه‌ام که دوباره، عشق را از نو و با حالتی تازه آغاز کرده‌ام. این چه شیوه‌ای از تأثیر معشوق است که عشق کهنه را دوباره نو و تازه‌دم می‌کند.

به حلال بودن جان دادن در پای آواز معشوق اشاره دارد: بدان آواز جان دادن حلالست / زهی آواز دمساز این چه شیوه‌ست. در پای آن آواز (اشاره به سخن، نوای دلنشین یا تجلی معشوق) جان دادن، عین حلال و رواست. چه آواز دلنشین و هم‌سازی است! این چه شیوه‌ای از تأثیرگذاری است که جان‌ها در برابر آن فدا می‌شوند.

به شور و حال بی‌نظیر عشق اشاره می‌کند: مسلمانان شما این شور بینید / که مثلش نیست هنباز این چه شیوه‌ست. ای مسلمانان (اشاره به اهل ظاهر و شریعت)، شما این شور و حال (عشق) را ببینید که هیچ چیز دیگری نمی‌تواند با آن هم‌سنگ و برابر باشد. این چه شیوه‌ای از شوریدگی است که بی‌همتاست.

در بیت پایانی به آشکارکنندگان حال عاشق اشاره دارد: شراب و عشق و رنگم هر سه غماز / یکی پنهان سه غماز این چه شیوه‌ست. شراب (حال مستی)، عشق (سوز درونی) و رنگ رخسارهٔ من (تغییر ظاهر عاشق) هر سه آشکارکنندهٔ (غماز) حال من هستند. خود معشوق در ظاهر پنهان است، اما این سه (شراب، عشق، رنگ) غمازند و حال مرا آشکار می‌کنند. این چه شیوه‌ای از پنهان بودن و آشکار کردن است!

نتیجه‌گیری

غزل ۳۴۵ مولانا، غزلی سرشار از حیرت و شگفتی عاشق در برابر جلوه‌های متنوع و پی‌درپی معشوق است. مولانا با تکرار سؤال “این چه شیوه‌ست”، بر ناشناخته بودن و عظمت حالات معشوق تأکید می‌کند. غزل، تأثیر کشندهٔ ناز معشوق، دریده شدن پرده‌های ظاهری، تجدید عشق کهن و حلال بودن جان‌فشانی در برابر آواز او را بیان می‌دارد. در نهایت، غزل به آشکار شدن حال پنهان عاشق از طریق شراب، عشق و رنگ اشاره می‌کند و شیوه‌های گوناگون تجلی و پنهان شدن معشوق را می‌ستاید.