تفسیر غزل شماره ۲۸۹ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: ای کسی که ماه کامل را خجل می‌کنی، با نور بر ما بتاب

غزل شماره ۲۸۹ از دیوان شمس مولانا با ستایش بی‌کرانه‌ی معشوق و درخواست تجلی او آغاز می‌شود: «یَا مُخْجِلَ البَدْرِ اَشْرِقْنَا بِلَالَا / یَا سَاقِیَ الرُّوحِ اَسْکِرْنَا بِصَهْبَا». شاعر می‌گوید: “(به زبان عربی) ای کسی که ماه کامل (البدر) را خجل (مخجل) می‌کنی”. “ماه کامل” نمادی از نهایت زیبایی در عالم محسوس است، اما شاعر معتقد است که جمال معشوق چنان فراتر از آن است که حتی ماه کامل نیز در برابر آن احساس شرم و کوچکی می‌کند. این اغراق، بیانگر زیبایی لایتناهی و فرامادی معشوق است. “با نور بر ما بتاب (اَشرقنا بلالا)”. در پی این ستایش، درخواست تجلی و تابش نور معشوق بر وجود خود و همراهان (نا) مطرح می‌شود. “بلالا” تأکید بر شدت و فراگیری این نور الهی دارد. “ای ساقی روح (ساقی الروح)، ما را با شراب سرخ مست کن (اَسکِرنا بصهبا)”. همزمان با درخواست نور، تمنای دریافت شراب معرفت و عشق از ساقی حقیقی (معشوق) نیز بیان می‌شود که موجب مستی و بی‌خودی روحانی می‌گردد. این آغاز، بیانگر عظمت و زیبایی بی‌نظیر معشوق، نیاز شدید عاشق به نور هدایت و شراب عشق او، و تسلیم در برابر غلبه‌ی این حالات است.

دریغ مکن و شراب ما را پیوسته زیاد کن تا در گرفتن و دادن همنشینی کنیم

«لَا تَبْخَلَنَّ و اَوفِرْ رَاحَنَا مَدَداً / حَتَّیٰ تُنَادِمَ فِی اَخْذٍ و اِعْطَا». درخواست بخشش بی‌دریغ و همنشینی با معشوق: “(به زبان عربی) دریغ مکن (لا تبخلن) و شراب ما را پیوسته زیاد کن (اوفِر راحنا مددا)”. درخواست از معشوق (ساقی) برای بخشش بی‌نهایت و مستمر شراب عشق (راح). “مددا” بر دوام و افزایش این فیض تأکید دارد. “تا در گرفتن و دادن همنشینی کنیم (حتی تنادم فی اخذ و اعطا)”. هدف از این نوشیدن پیوسته، رسیدن به مرتبه‌ای از همنشینی و همدمی با معشوق است که نوعی تبادل و ارتباط دو سویه (اخذ و عطا) میان عاشق و معشوق برقرار می‌شود. این بیت، بیانگر اشتیاق عاشق به دریافت مداوم فیض الهی و آرزوی رسیدن به مرتبه‌ی همدمی و گفتگوی عاشقانه با معشوق است.

بگذار ما را که در آن شراب سرخ با کسی که مست شد رقابت کنیم، با مستی از وصف و نام‌ها غافل می‌شود

«دَعْنَا نُنَافِسْ فِی الصَّهْبَاءِ مَنْ سَکِرَ / بِالسُّکْرِ یَذْهَلُ عَنْ وَصْفٍ و اَسمَا». رقابت در مستی و رهایی از قید وصف و نام: “(به زبان عربی) بگذار ما را که در آن شراب سرخ (الصهباء) با کسی که مست شد (من سکر) رقابت کنیم (ننافس)”. عاشق می‌خواهد در نوشیدن شراب عشق و رسیدن به مقام مستی، با دیگر مست شدگان رقابت کند. “با مستی از وصف (وصف) و نام‌ها (اسما) غافل می‌شود (یذهل)”. این مستی حاصل از شراب عشق، موجب فنای عاشق از خود و رهایی او از قید و بندهای عالم کثرت، از جمله وصف‌ها و نام‌ها می‌شود. این بیت، بیانگر شور و حال رقابت در وادی عشق و دستاوردهای معنوی مستی حقیقی است.

خمرخانه‌های غیب را از پیوستگی پر کرده‌ام، شرابی که از بخل و کینه پاک می‌کند

«خَوَابِیَ الغَیْبِ قَدْ اَملَاتُهَا مَدَداً / رَاحاً یُطَهِّرُ عَنْ شُحٍّ و شَحْنَا». پر کردن خمرخانه‌ی غیب و تطهیر با شراب عشق: “(به زبان عربی) خمرخانه‌های غیب (خوابی الغیب) را از پیوستگی (مددا) پر کرده‌ام”. اشاره به این حقیقت که عالم غیب سرشار از فیوضات و معارف الهی است که پیوسته نازل می‌شود. “شرابی (راحا) که از بخل (شح) و کینه (شحنا) پاک می‌کند (یُطَهِّرُ)”. این شراب معرفت و عشق، خاصیتی تطهیرکننده دارد و دل و جان عاشق را از رذایل اخلاقی همچون بخل و کینه پاک می‌کند. این بیت، بیانگر سرشار بودن عالم غیب از فیض الهی و خاصیت تطهیرکنندگی شراب معرفت است.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۸۹ مولانا، غزلی است در ستایش زیبایی لایتناهی معشوق الهی و تمنای عاشق برای دریافت نور و شراب معرفت از او. پیام اصلی غزل، بیان عظمت جمال معشوقی است که حتی ماه کامل را خجل می‌کند و درخواست پیوسته‌ی عاشق برای تجلی نور و بخشش بی‌دریغ شراب عشق اوست. غزل بر اشتیاق عاشق به همنشینی و تبادل عاشقانه با معشوق و همچنین رقابت در رسیدن به مقام مستی و رهایی از قید و بندهای عالم کثرت تأکید دارد. پر بودن عالم غیب از فیوضات الهی و خاصیت تطهیرکنندگی شراب معرفت از دیگر مضامین غزل است. غزل بر ماه کامل، خجل کردن، نور، تابیدن، ساقی روح، مستی، شراب سرخ، بخل نور، پیوستگی، همنشینی، گرفتن و دادن، رقابت، غفلت از وصف و نام، خمرخانه‌های غیب، تطهیر، بخل، و کینه تأکید دارد.