تفسیر غزل شماره ۲۸۱ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: ای ساقی شراب، بشتاب به سوی نماز (وصل)

غزل شماره ۲۸۱ از دیوان شمس مولانا با دعوتی شگفت‌انگیز و پر از رمز و راز آغاز می‌شود: «یَا سَاقِیَ المُدَامَةِ حَیَّ عَلَی الصَّلَا / امْلَأْ زُجَاجَنَا بِحُمَیَّا فَقَدْ خَلَا». شاعر می‌گوید: “(به زبان عربی) ای ساقی شراب (مدامة)، بشتاب به سوی نماز (صلا)”. این ترکیب دو واژه‌ی “ساقی شراب” و “نماز” که به ظاهر با هم تناقض دارند، نمادی از نگاه مولانا به عبادت و وصول به حق است. “ساقی مدامه” در ادبیات عرفانی، معمولاً اشاره به پیر طریقت یا حق تعالی دارد که شراب عشق و معرفت به جان سالک می‌نوشاند. “حی علی الصلا” ندایی آشنا برای دعوت به نماز است، اما در اینجا معنایی فراتر یافته و به دعوت به وصال، حضور در محضر معشوق، یا تجربه‌ی بی‌خودی و فنا در او اشاره دارد. این مصرع اول، بیانگر این است که نماز حقیقی و وصول به حق در گرو نوشیدن از شراب عشق و معرفت است که توسط ساقی (پیر یا حق) ارائه می‌شود. “شیشه‌ی ما را از شراب ناب (حمیا) پر کن، زیرا خالی شده است”. طلب دریافت فیض الهی و شراب عشق برای پر کردن وجود از حقیقت. این آغاز، بیانگر تشنگی روحانی عاشق و طلب او برای پر شدن از شراب معرفت و رسیدن به نماز (وصال) است.

جسم من شیشه من است و چهره تو شراب من ای کامل زیبایی و لطف و بلندی

«جِسْمِی زُجَاجَتِی وَ مُحَیَّاکَ قَهْوَتِی / یَا کَامِلَ المَلَاحَةِ و اللُّطْفِ و العُلَا». جسم، ظرف دریافت جمال معشوق: “(به زبان عربی) جسم من شیشه‌ی من است و چهره‌ی تو شراب من”. جسم عاشق ظرفی است برای دریافت تجلیات معشوق، و چهره‌ی تابناک معشوق شراب خالصی است که این ظرف را پر می‌کند. “ای کامل زیبایی (ملاحة) و لطف و بلندی (علا)”. معشوق با صفات کمال و جمال مطلق وصف شده است. این بیت، بیانگر فانی شدن جسم در برابر جمال معشوق و پر شدن وجود از نور اوست.

هیچ عاشقی به چهره‌ی تو برای لحظه‌ای دست نیافت، مگر آنکه در دوری از بلا رها شد

«مَا فَازَ عَاشِقٌ بِمُحَیَّاکَ سَاعَةً / اِلَّا و فِی الصُّدُودِ تَلَاشِی مِنَ البَلَا». رهایی از بلا در پرتو دیدار معشوق: “(به زبان عربی) هیچ عاشقی به چهره‌ی تو برای لحظه‌ای دست نیافت (فاز)، مگر آنکه در دوری (صدود) از بلا رها شد (تلاشی)”. حتی یک لحظه دیدار روی معشوق (تجلی حق) موجب رهایی و نجات از تمام بلاها و سختی‌ها (بلا) می‌شود. این بیت، بیانگر تأثیر شگرف دیدار معشوق و نجات‌بخشی آن از مشکلات راه سلوک است.

مرگ در دیدار تو ای ماه کامل، نیکو است، حاشا، بلکه دیدار تو امنیت از بلا است

«اَلْمَوْتُ فِی لِقَائِکَ یَا بَدْرُ طَیِّبٌ / حَاشَاکَ بَلْ لِقَاؤُکَ اَمْنٌ مِنَ البَلَا». مرگ در وصال و امنیت دیدار: “(به زبان عربی) مرگ در دیدار تو ای ماه کامل (بدر)، نیکو (طیب) است”. فنا شدن و نیستی در حضور معشوق (که به ماه کامل تشبیه شده) نه تنها ترسناک نیست، بلکه شیرین و خوشایند است. “حاشا، بلکه دیدار تو امنیت از بلا است”. در واقع، دیدار معشوق نه تنها موجب مرگ مجازی شیرین است، بلکه خود امنیت و رهایی مطلق از هرگونه بلاست. این بیت، بیانگر نگاه عارفانه به مرگ (فنا) در وصال و امنیت حقیقی در حضور معشوق است.

هنگامی که عشق تو اوصافی را برای جان من تلاوت کرد، در آن اوصاف کبوترانی بودند که آنچه را تلاوت شد دریافت می‌کردند

«لَمَّا تَلَا هَوَاکَ صِفَاتًا لِمُهْجَتِی / فِیهَا حَمَائِمٌ یَتَلَقَّیْنَ مَا تَلَا». تلاوت اوصاف معشوق و دریافت آن توسط جان: “(به زبان عربی) هنگامی که عشق تو اوصافی را برای جان من تلاوت کرد”. عشق معشوق (هوی) اوصاف و حقایق الهی را بر جان عاشق آشکار کرد، گویی آن‌ها را تلاوت نموده است. “در آن اوصاف کبوترانی (حمائم) بودند که آنچه را تلاوت شد دریافت می‌کردند”. “حمائم” (کبوتران) می‌تواند نمادی از قوای روحانی یا لطایف باطنی در جان باشد که آماده‌ی دریافت این اوصاف و حقایق هستند. این بیت، بیانگر تأثیر عشق در آشکار شدن حقایق بر جان و آمادگی قوای روحانی برای دریافت این معارف است.

شراب را از نگاه زیبای خود به من نوشاندی، تا دلم را به نیکوترین جلا جلا داد

«اَسْقَیْتَنِی المُدَامَةَ مِنْ طَرْفِکَ البَهِیِّ / حَتَّیٰ جَلَا فُؤَادِیَ مِنْ اَحْسَنِ الجَلَا». نوشیدن شراب از نگاه معشوق و جلای دل: “(به زبان عربی) شراب (مدامة) را از نگاه زیبای تو (طرفک البهی) به من نوشاندی”. نگاه معشوق خود منبع فیض و شراب معرفت است که جان عاشق را سیراب می‌کند. “تا دلم را به نیکوترین جلا (جلا) جلا داد”. این نوشیدن و دریافت فیض موجب پاکی و روشنی دل عاشق می‌شود. این بیت، بیانگر نقش نگاه معشوق در سیراب کردن جان و تطهیر و جلای دل است.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۸۱ مولانا، غزلی است در بیان مقام ساقی عشق و اهمیت نوشیدن از شراب معرفت برای رسیدن به نماز (وصال حقیقی). پیام اصلی غزل، دعوت به حضور در محضر ساقی (پیر یا حق) و پر کردن وجود از شراب عشق الهی است که موجب رهایی از تشنگی روحانی و وصول به حق می‌شود. غزل بر فانی شدن جسم در برابر جمال معشوق و پر شدن وجود از نور او تأکید دارد و نجات از بلاها در پرتو دیدار معشوق را بیان می‌کند. مرگ (فنا) در وصال را شیرین و خوشایند، و دیدار معشوق را امنیت مطلق از هرگونه بلا معرفی می‌کند. تأثیر عشق در آشکار شدن حقایق بر جان و آمادگی قوای روحانی برای دریافت این معارف نیز از مضامین غزل است. در نهایت، غزل بر نقش نگاه معشوق در سیراب کردن جان و تطهیر و جلای دل عاشق تأکید می‌کند. غزل بر ساقی، شراب، نماز، وصال، معرفت، تشنگی روحانی، جمال معشوق، روح بقا، پناهگاه، بلا، رهایی، دیدار، مرگ، فنا، امنیت، اوصاف الهی، جان، کبوتران، حقایق، نگاه معشوق، سیراب کردن، تطهیر، و جلای دل تأکید دارد.