تفسیر غزل شماره ۲۴۷ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: دعوت به شنیدن نوای تسبیح از عرش

غزل شماره ۲۴۷ از دیوان شمس مولانا با دعوتی آسمانی آغاز می‌شود: «بانگ تسبیح بشنو از بالا / پس تو هم سبح اسمه الاعلی». شاعر شنونده را به ادراک صدایی ورای عالم ماده فرامی‌خواند: “صدای تسبیح (حمد و ستایش خداوند) را از عالم بالا بشنو”. این اشاره به تسبیح تکوینی موجودات یا نوای عالم ملکوت است که همواره در حال ستایش حق‌اند. در پی این شنیدن باطنی، فرمان می‌دهد: «پس تو نیز نام پروردگار والای خود را تسبیح کن» (اشاره به آیه اول سوره اعلی: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى). این آغاز، بر اهمیت بیداری گوش باطن برای شنیدن حقیقت و همگام شدن با نوای هستی در ستایش حق تأکید دارد.

چرای دل در مرغزار الهی

«گل و سنبل چرد دلت چون یافت / مرغزاری که اخرج المرعی». پرواز دل در عالم معنا: “دل تو مانند گل و سنبل (نمادهای زیبایی و لطافت) در آن مرغزار (چمنزار) خواهد چرید”، در آن عالم روحانی و پربرکت به سر خواهد برد؛ “مرغزاری که خداوند آن را رویانده است” (اشاره به عبارتی قرآنی: وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى). این مرغزار، عالم معنا و حقایق الهی است که دل با رسیدن به آن از علفزارهای محدود مادی رها شده و در پهنه‌ی بی‌کران معرفت به پرواز درمی‌آید. این بیت، بیانگر اثر تجلی الهی بر دل و رشد و نمو روحانی در پرتو الطاف حق است.

نقش آهو و علم الهی به پیدا و پنهان

«یعلم الجهر نقش این آهوست / ناف مشکین او و مایخفی». دانایی مطلق حق: “(خداوند) آشکار را می‌داند” (اشاره به آیه‌ی قرآن: يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَىٰ – او آشکار و آنچه پنهان است را می‌داند). او از ظاهر و باطن آگاه است. این علم الهی در “نقش این آهو (نماد زیبایی و گریزپایی)” هویداست؛ در هر جلوه‌ای از خلقت، دانایی او پیداست. همچنین علم او شامل «ناف مشکین او (اشاره به بوی خوش معنوی) و آنچه پنهان است» نیز می‌شود. تمام زیبایی‌ها و اسرار پنهان هستی در علم او حاضر است. این بیت، بیانگر احاطه‌ی علم الهی بر تمام هستی، پیدا و پنهان آن، و تجلی این علم در زیبایی‌های آفرینش است.

نفس آهوان و هدایت روح به مرغزار هدی

«نفس آهوان او چو رسید / روح را سوی مرغزار هدی». نسیم هدایت‌گر: “هنگامی که نفس (نفس قدسی، دم مسیحایی) آهوان او (اولیای الهی یا تجلیات حق) می‌رسد”، این دم حیات‌بخش و هدایت‌کننده که از سوی باده‌ی عشق می‌آید. «روح را به سوی مرغزار هدایت می‌برد». روح انسان را به عالم هدایت و معرفت سوق می‌دهد و در آن چمنزار الهی منزل می‌دهد. این بیت، بیانگر نقش هدایت‌گر اولیای الهی و تجلیات حق در رهنمون شدن روح به سوی عالم معرفت و هدایت است.

تشنگی و فراموشی ناپذیری در پرتو کلام الهی

«تشنه را کی بود فراموشی / چون سنقرئک فلا تنسی». عطش و دریافت کلام حق: “آیا تشنه (عاشق طالب حق) را فراموشی خواهد بود؟” کسی که با تمام وجود طالب حق است، هرگز او را فراموش نمی‌کند. به ویژه «هنگامی که بر تو (ای محمد – خطاب به پیامبر و در مرتبه‌ی پایین‌تر به سالک) می‌خوانیم، پس فراموش نخواهی کرد» (اشاره به آیه‌ی ۶ سوره اعلی: سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى). کلام الهی و حقایق دریافته شده در پرتو لطف او، هرگز فراموش نمی‌شود. این بیت، بیانگر شدت اشتیاق طالب حق و وعده‌ی الهی به حفظ حقایق در دل کسانی است که شایسته‌ی دریافت آن هستند.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۴۷ مولانا دعوتی است به بیداری حواس باطن و درک نوای تسبیح و ستایش الهی که در سراسر هستی جاری است. پیام اصلی غزل این است که با شنیدن این ندای آسمانی، انسان نیز باید همگام با کل هستی به ستایش حق بپردازد. در پرتو لطف و تجلی الهی، دل انسان در مرغزار معرفت به بالندگی می‌رسد و از قید عالم ماده رها می‌شود. علم خداوند بر تمام آشکار و پنهان هستی احاطه دارد و این دانایی در زیبایی‌های خلقت هویداست. نفس قدسی اولیای الهی، روح را به سوی عالم هدایت می‌برد و به آن حیات معنوی می‌بخشد. طالب حقیقی حق هرگز او را فراموش نمی‌کند و کلام الهی که بر او خوانده می‌شود، در خاطرش باقی می‌ماند. غزل بر بیداری گوش باطن، همگامی با تسبیح هستی، اثر تجلی الهی بر دل، احاطه‌ی علم الهی، نقش هدایت‌گر اولیا، و وفای الهی در حفظ حقایق در دل طالبان تأکید دارد.