تفسیر غزل شماره ۲۰۹ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: شمعی بر در و اشتیاق ورود

غزل شماره ۲۰۹ از دیوان شمس مولانا با دعوت گرم و پرمعنای «ای در ما را زده شمع سرایی درآ / خانه دل آن توست خانه خدایی درآ»، شروعی دلنشین دارد که نشان‌دهنده‌ی اشتیاق عمیق عاشق برای حضور کامل معشوق است. “ای در ما را زده شمع سرایی”؛ ای کسی که با روشن کردن شمعی، خانه‌ای (وجود ما) را بر درگاه ما روشن کرده‌ای. این تصویر، حضور معشوق را نزدیک و نورانی نشان می‌دهد، اما هنوز بیرون از حریم درونی عاشق. “درآ”؛ وارد شو. این دعوت صمیمانه، بیانگر تمنای عاشق برای ورود کامل معشوق به درون است. «خانه دل آن توست»؛ این دل، ملک توست و صاحب حقیقی آن تویی، «خانه خدایی درآ»؛ به این خانه که جایگاه تجلی خداست، وارد شو. این مطلع، فضایی از آمادگی دل برای پذیرش معشوق و اذعان به مالکیت الهی بر آن را ترسیم می‌کند.

خانه تافته و روشن و جایگاه دل و جان

«خانه ز تو تافته‌ست روشنیی یافته‌ست / ای دل و جان جای تو ای تو کجایی درآ». در اثر این حضور نورانی بر درگاه، “خانه” (وجود عاشق) «ز تو تافته است»؛ با نور تو درخشنده و روشن شده است، و «روشنیی یافته است»؛ به نور و حیات معنوی دست یافته است. با این حال، جایگاه حقیقی تو «ای دل و جان جای تو» است؛ در عمق وجود و حقیقت جان قرار داری. با توجه به این جایگاه، دوباره دعوت می‌کند: «ای تو کجایی؟ درآ»؛ ای معشوق که فراتر از مکان‌ها هستی، وارد خانه‌ی دل شو. این بیت، بیانگر تأثیر حضور معشوق در روشن ساختن وجود عاشق و دعوت او به قرار گرفتن در جایگاه اصلی خود (دل و جان) است.

صنم خانگی و مایه دیوانگی و همه خوبی

«ای صنم خانگی مایه دیوانگی / ای همه خوبی تو را پس تو کرایی درآ». خطاب به معشوق با القاب عاشقانه: «ای صنم خانگی»؛ ای معشوقی که در خانه‌ی دل من حضور داری و از آنِ من شده‌ای، و در عین حال، «مایه دیوانگی» هستی؛ حضور تو باعث بی‌خودی و شور و حال من می‌شود. با وجود این مقام والا، دوباره همان پرسش غزل پیشین مطرح می‌شود: «ای همه خوبی تو را، پس تو کرایی؟»؛ ای کسی که تمام خوبی‌ها از آن توست، پس حقیقت تو چیست و به چه کسی تعلق داری؟ و با تأکید بر این مقام، دوباره دعوت می‌کند: «درآ»؛ به خانه‌ی دل وارد شو. این بیت، بیانگر مقام والای معشوق در عین نزدیکی به عاشق و دعوت به حضور کامل اوست.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۰۹ مولانا، غزلی است در بیان اشتیاق عاشق برای حضور کامل معشوق در خانه‌ی دل. پیام اصلی غزل این است که معشوق با نور خود، وجود عاشق را روشن ساخته است، اما جایگاه حقیقی او در عمق دل و جان است و عاشق بی‌تاب ورود کامل او به این حریم است. غزل بر مالکیت الهی بر دل، تأثیر حضور معشوق در روشن ساختن وجود، فراتر بودن جایگاه معشوق از مکان، مقام والای او در عین نزدیکی به عاشق، و بی‌خودی و شور و حال ناشی از حضور او تأکید دارد و در نهایت، با بیان مقام یگانه‌ی معشوق (که تمام خوبی‌ها از آن اوست)، دعوت به حضور کامل او را تکرار می‌کند.