تفسیر غزل شماره ۱۵۷ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۵۷ از دیوان شمس مولانا، که با مصرع «ای هوس‌های دلم باری بیا رویی نما / ای مراد و حاصلم باری بیا رویی نما» آغاز می‌شود، فریادی بی‌تابانه از دل مولانا برای رؤیت جمال معشوق الهی است. این غزل که شباهت بسیاری به غزل شماره ۱۵۶ دارد، با ردیف «باری بیا رویی نما»، بر اهمیت جلوه‌گری و نشان دادن روی معشوق تأکید می‌کند و طلب عاشق را از مرحله‌ی صرفِ آمدن، به درخواست نمایان شدن صورت معشوق می‌کشاند.

مولانا، با خطاب قرار دادن «هوس‌های دل» خود، اشتیاق عمیق درونی‌اش را بیان می‌کند: «ای هوس‌های دلم باری بیا رویی نما / ای مراد و حاصلم باری بیا رویی نما». ای آرزوها و کشش‌های درونی من، «باری» (حداقل یک بار، یا برای یک لحظه) بیا و «رویی نما» (جمالت را نشان بده). ای کسی که تمام آرزو و دارایی من هستی، حداقل یک بار بیا و روی خود را بنما. این تکرار، نشان‌دهنده‌ی نهایت بی‌قراری و خواهش عاشق برای دیدار است.

پریشانی عاشق و نقش معشوق در گشایش: «مشکل و شوریده‌ام چون زلف تو چون زلف تو / ای گشاد مشکلم باری بیا رویی نما». من مانند «زلف تو» (نمادی از آشفتگی و زیبایی که عاشق را پریشان می‌کند) درهم و «شوریده» هستم. ای کسی که مشکلات مرا «گشاد» (حل) می‌کنی، بیا و روی خود را بنما. این بیت ارتباط میان حال پریشان عاشق و زیبایی معشوق را بیان می‌کند و معشوق را تنها راه حل این پریشانی می‌داند.

معشوق، خود، راه و مقصد نهایی است: «از ره و منزل مگو دیگر مگو دیگر مگو / ای تو راه و منزلم باری بیا رویی نما». دیگر از «راه و منزل» (مسیرها و مقصدهای مادی و معمولی) سخن نگو. ای کسی که خود، هم «راه» رسیدن و هم «منزل» مقصود منی، بیا و روی خود را بنما. این بیانگر آن است که در نگاه عاشق، معشوق تمام هستی و نهایت آرزوست و توجه به غیر او جایز نیست.

تحول انسان از خاک به گل در پرتو معشوق: «درربودی از زمین یک مشت گل یک مشت گل / در میان آن گلم باری بیا رویی نما». تو (معشوق) از زمین «یک مشت گل» (اشاره به جسم خاکی انسان) برداشتی. و من اکنون «در میان آن گلم» (در جمع عشاق تو که از خاک به مرتبه‌ی گل رسیده‌اند، یا خود به گلی در بستان عشق تو تبدیل شده‌ام). ای کسی که باعث این تحول شدی، بیا و روی خود را بنما.

غفلت از نیک و بد در پرتو جمال معشوق: «تا ز نیکی وز بدی من واقفم من واقفم / از جمالت غافلم باری بیا رویی نما». تا زمانی که من به «نیکی و بدی» (قضاوت‌های دنیوی، تمایزات ظاهری) آگاه هستم، از «جمال تو» (زیبایی مطلق و بی‌نهایتی که فراتر از ادراکات معمولی است) بی‌خبرم. ای که جمالت مایه بی‌خبری از این دوگانگی‌هاست، بیا و روی خود را بننا.

حالت میانه‌ی عقل و غفلت در عشق: «تا نسوزد عقل من در عشق تو در عشق تو / غافلم نی عاقلم باری بیا رویی نما». تا زمانی که «عقل من» (عقل جزوی و حسابگر) در آتش عشق تو کاملاً فانی نشده و نسوخته است، من در حالتی هستم که نه کاملاً «غافلم» (بی‌خبر و بی‌هوش) و نه «عاقلم» (اهل استدلال و سنجش عقلی). در این حالت میانه، حداقل یک بار بیا و روی خود را بنما.

اشاره به صلاح‌الدین زرکوب و حضور پنهان او: «شه صلاح الدین که تو هم حاضری هم غایبی / ای عجوبه واصلم باری بیا رویی نما». ای «شه صلاح‌الدین» (صلاح‌الدین زرکوب، یار و همدم معنوی مولانا)، که تو هم «حاضری» (در عالم معنا و در جان من) و هم «غایبی» (از دید ظاهربینان). ای «عجوبه» (موجود شگفت‌انگیز) و «واصلم» (کسی که به حق واصل شده یا مایه وصال من به حق هستی)، حداقل یک بار بیا و روی خود را بنما. این بیت، ارتباط غزل را با صلاح‌الدین زرکوب مشخص می‌کند و او را در مقام مظهری از معشوق الهی معرفی می‌نماید.

به طور کلی، غزل ۱۵۷ مولانا با تکرار درخواست رؤیت جمال معشوق، اوج اشتیاق و نیاز عاشق به تجلی الهی را بیان می‌کند. این غزل، معشوق را محور هستی و تنها مقصد می‌داند و جلوه‌گری او را مایه تحول، رهایی از دوگانگی‌ها و رسیدن به مرتبه‌ای فراتر از ادراک عقلی می‌شمارد. حضور نام صلاح‌الدین زرکوب در پایان غزل، نشانه‌ی جایگاه والای او در تجربه‌ی عرفانی و عاشقانه‌ی مولانا است.