تفسیر غزل شماره ۱۵۶ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۵۶ از دیوان شمس مولانا، با تکرار پرشور و بی‌قرار کلمه «بیا»، غزلی است که در آن مولانا اشتیاق بی‌حد و حصر خود را برای وصال معشوق و غلبه‌ی کامل “هوس” یا همان میل الهی بر تمام وجودش بیان می‌کند. این غزل با زبانی ساده و تکراری، عمق طلب و نیاز عاشق به حضور معشوق را به تصویر می‌کشد.

غزل با ندای پیوسته‌ی دل آغاز می‌شود: «ای هوس‌های دلم بیا بیا بیا بیا / ای مراد و حاصلم بیا بیا بیا بیا». ای “هوس‌های دلم” (اشاره به میل و کشش شدید درونی به سوی حق)، بیایید، بیایید. ای کسی که تمام “مراد و حاصل” (آرزو و مقصود) من هستی، بیا، بیا. این تکرار “بیا” نشان‌دهنده‌ی اوج بی‌قراری و استغاثه عاشق برای حضور معشوق است.

پریشانی عاشق چون زلف معشوق است و او گشایش‌دهنده مشکل: «مشکل و شوریده‌ام چون زلف تو چون زلف تو / ای گشاد مشکلم بیا بیا بیا بیا». من مانند “زلف تو” (نمادی از پیچیدگی، پریشانی و زیبایی معشوق) “مشکل و شوریده” (پریشان و درهم) هستم. ای کسی که “گشاد مشکل” (حل‌کننده مشکلات) من هستی، بیا، بیا. این تشبیه، بیانگر تأثیر زیبایی و کمال معشوق بر حال عاشق و انتظار او برای رهایی از پریشانی‌ها توسط اوست.

معشوق، خود راه و منزل است: «از ره و منزل مگو دیگر مگو دیگر مگو / ای تو راه و منزلم بیا بیا بیا بیا». دیگر از “راه و منزل” (مسیر و مقصد در طریقت یا زندگی دنیوی) سخن مگو. ای کسی که خود “راه و منزل” (هم مسیر و هم مقصود نهایی) من هستی، بیا، بیا. این بیت، معشوق را هدف نهایی و تنها مسیری می‌داند که عاشق باید در آن گام بردارد.

ربودن مشت گل و تبدیل شدن عاشق به گل: «درربودی از زمین یک مشت گل یک مشت گل / در میان آن گلم بیا بیا بیا بیا». تو (معشوق) از زمین “یک مشت گل” (اشاره به کالبد خاکی انسان) برداشتی. و من اکنون “در میان آن گلم” (بخشی از آن گل یا تبدیل شده به گل لطافت و زیبایی). ای کسی که مایه این تحول شدی، بیا، بیا. این نشان‌دهنده‌ی قدرت معشوق در ربودن انسان از عالم خاک و تبدیل او به مرتبه‌ای والاتر است.

در عشق، غفلت از نیکی و بدی حاصل می‌شود: «تا ز نیکی وز بدی من واقفم من واقفم / از جمالت غافلم بیا بیا بیا بیا». تا زمانی که من از “نیکی و بدی” (امور دنیوی، ظواهر شریعت یا قضاوت‌های دوگانه) “واقف” (آگاه) هستم، از “جمال تو” (زیبایی و کمال معشوق) “غافلم” (بی‌خبرم). ای که جمالت مایه بی‌خبری از غیر است، بیا، بیا. این بیانگر غلبه عشق بر آگاهی‌های جزئی و محو شدن در جمال معشوق است.

در عشق، نه عاقل و نه کاملاً غافل: «تا نسوزد عقل من در عشق تو در عشق تو / غافلم نی عاقلم باری بیا رویی نما». تا “عقل من” در آتش عشق تو کاملاً “نسوزد” و فانی نشود (اشاره به ناتوانی عقل در برابر عشق). من در حالتی هستم که نه کاملاً “غافلم” (بی‌خبر از خود) و نه “عاقلم” (اهل عقل جزوی). باری (به هر حال)، بیا و “رویی نما” (جمالت را بنما). این بیانگر حالت میانه و حیرت عاشق در مراتب اولیه عشق است.

اشاره به صلاح‌الدین زرکوب: «شه صلاح الدین که تو هم حاضری هم غایبی / ای عجوبه و اصلم بیا بیا بیا بیا». ای “شه صلاح‌الدین” (صلاح‌الدین زرکوب، یکی از یاران نزدیک مولانا)، که تو هم “حاضری” (در عالم معنا) و هم “غایبی” (از نظر ظاهری یا درک همگان). ای “عجوبه” (موجود شگفت‌انگیز) و “اصلم” (اصل و ریشه وجودی من یا حقیقت من)، بیا، بیا. این بیت، به صراحت به یکی از یاران معنوی مولانا اشاره دارد و او را در مقامی والا و دارای حضور پنهان می‌خواند.

به طور کلی، غزل ۱۵۶ مولانا غزلی است در طلب پرشور معشوق و بیان تأثیر دگرگون‌کننده عشق او. این غزل با تکرار “بیا” اوج اشتیاق عاشق را نشان می‌دهد و معشوق را راه، منزل، گشاینده مشکلات، و مایه حیات و بی‌خبری از غیر می‌داند. اشاره به صلاح‌الدین زرکوب در پایان غزل، نشانه‌ی ارتباط عمیق مولانا با یاران معنوی خود و تجلی حق در وجود آن‌هاست.