تفسیر غزل شماره ۱۰۸ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۰۸ از دیوان شمس مولانا با مطلع «به برج دل رسیدی بیست این جا / چو آن مه را بدیدی بیست این جا»، غزلی است در بیان اهمیت تمرکز بر باطن و سفر درونی برای رسیدن به حقیقت و شهود جمال معشوق. مولانا در این غزل، سالک را به توقف در “برج دل” و درنگ در این جایگاه رفیع فرامی‌خواند.

در این غزل، “برج دل” نمادی از کانون وجود انسان، مرکز معرفت و محل تجلی انوار الهی است. شاعر به سالک خطاب می‌کند که اکنون که در مسیر سلوک به این منزلگاه رسیده‌ای، “بیست این جا” یعنی درنگ کن و اقامت گزین. این توقف، نه به معنی سکون و درجا زدن، بلکه به معنی حضور قلب و تمرکز بر عالم درون است. وقتی که “آن مه” (معشوق ازلی یا جلوه حق) در این برج دل رؤیت شد، دیگر نیازی به جای دیگر رفتن نیست.

مولانا در ادامه به سرگردانی‌های بی‌حاصل گذشته اشاره می‌کند و می‌گوید که سالک از نادانی، بار و بنه خود را در هر سویی کشیده و در جستجوی حقیقت به هر گوشه‌ای سر زده است. اما اکنون که به برج دل رسیده، زمان توقف و قرار است. عمری در شنیدن اوصاف و خوبی‌های آن “مه” گذشته است، اما اکنون وقت دیدن و شهود عینی آن جمال فرارسیده و باید در همین جایگاه (برج دل) درنگ کرد.

سپس به مقام والای شهود اشاره می‌کند و می‌گوید که آن حسنی را ببین که با دیدن آن، هم “دید” و هم “نابدید” معنا پیدا می‌کند. این اشاره به فناء فی‌الله و بقای بالله است؛ در مقام شهود حق، هستی عارضی سالک در برابر هستی مطلق فانی می‌شود (“نابدید”) و در عین حال، در پرتو بقای الهی، دید حقیقی و بقای بالحق حاصل می‌گردد (“دید”). این تجربه در همین برج دل ممکن می‌شود.

“سینه” در این غزل به “پستان شیر” تشبیه شده است که نمادی از منبع تغذیه روحانی و شیر معرفت است. مولانا می‌گوید اکنون که از این شیر چشیده‌ای، باید در همین جایگاه بمانی و از این منبع لایزال بهره‌مند شوی. این تأکید بر استفاده از موهبت‌های باطنی و رشد درونی در پرتو عنایت الهی است.

به طور خلاصه، غزل ۱۰۸ مولانا دعوتی است به سفر درونی و تمرکز بر قلب به عنوان جایگاه اصلی تجلی حق. سالک باید پس از سرگردانی‌های اولیه، در “برج دل” قرار گیرد و با شهود جمال معشوق، از قید دید و نادید رها شده و از شیر معرفت بنوشد. این غزل بر اهمیت خلوت باطنی و توجه به عالم درون برای رسیدن به حقایق عرفانی تأکید دارد.